Glüten Hassasiyeti mi Çölyak mı? Farkı Nasıl Anlaşılır ve Hangi Testler Yapılır?
Güncelleme tarihi: 28 Eki
Glüten içeren besinleri tükettikten sonra şişkinlik, karın ağrısı, gaz veya ishal gibi şikâyetler yaşıyorsanız bunun nedeni glüten hassasiyeti, çölyak hastalığı veya başka bir sindirim sistemi problemi olabilir. Belirtiler birbirine benzese de bu durumların oluşma mekanizması, tanı süreci ve tedavi yaklaşımı farklıdır.
Çoğu kişi yaşadığı sindirim sorunlarını “glüten intoleransı” olarak değerlendirse de altta yatan neden her zaman glüten hassasiyeti olmayabilir. Özellikle çölyak hastalığı tanı almadığında yalnızca bağırsakları değil, demir ve vitamin emilimini, kemik sağlığını ve vücudun başka sistemlerini de etkileyebilir.
Glütenle ilişkili şikâyetlerin değerlendirilmesinde kan testleri ve gerektiğinde endoskopik incelemeler kullanılır. Ancak çölyak hastalığından şüpheleniyorsanız testler yapılmadan önce kendi kararınızla glütensiz diyete başlamamanız önemlidir. Glüteni beslenmeden çıkarmak çölyak antikor testlerinin sonuçlarını etkileyebilir.
Glüten hassasiyeti ile çölyak arasındaki farkları, belirtileri ve tanı sürecinde kullanılan testleri aşağıdaki başlıklardan inceleyebilirsiniz.
1. Glüten Nedir?
Glüten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda doğal olarak bulunan bir protein grubudur. Hamurun elastik yapısını oluşturan glüten, ekmek ve diğer unlu mamullerin kabarmasına ve yapısını korumasına yardımcı olur.
İnsanların büyük çoğunluğu glüten tükettiğinde herhangi bir sağlık sorunu yaşamaz. Ancak bazı kişilerde glüten veya buğdayın diğer bileşenleriyle ilişkili şikâyetler ortaya çıkabilir. Bu durumda çölyak hastalığı, çölyak dışı glüten hassasiyeti veya buğday alerjisi gibi farklı durumlar değerlendirilir.
Glüten yalnızca ekmekte bulunan bir protein değildir. Günlük yaşamda tüketilen birçok hazır gıda da glüten içerebilir.
2. Glüten Hangi Besinlerde Bulunur?
Glüten en sık buğday, arpa ve çavdar içeren ürünlerde bulunur. Bunun yanında birçok işlenmiş gıda da içeriğine veya üretim koşullarına bağlı olarak glüten içerebilir.
Glüten içeren başlıca besinler şunlardır:
Beyaz ekmek ve tam buğday ekmeği
Makarna
Bulgur ve irmik
Börek, poğaça ve simit
Kek, kurabiye ve bisküvi
Pizza hamuru
Unlu tatlılar
Bunların dışında glüten şu ürünlerde de bulunabilir:
Hazır çorbalar
Bazı soslar
Bazı işlenmiş et ürünleri ve hazır köfteler
Bazı baharat karışımları
Hazır atıştırmalıklar
Bazı çikolata ve şekerlemeler
Bu nedenle yalnızca ekmek tüketmemek her zaman glütensiz beslenmek anlamına gelmez. Özellikle çölyak hastalarının ürün etiketlerini dikkatle incelemesi ve çapraz bulaşma riskini de dikkate alması gerekir.
Glüten Tüketen Herkeste Belirti Görülür mü?
Glüten, insanların büyük çoğunluğu tarafından herhangi bir sağlık sorunu oluşturmadan tüketilebilir. Glüten içeren besinlerle ilişkili sorunlar belirli hastalık veya hassasiyetleri bulunan kişilerde ortaya çıkabilir.
En sık karıştırılan üç durum şunlardır:
Çölyak hastalığı
Çölyak dışı glüten hassasiyeti
Buğday alerjisi
Bu üç durumun belirtileri benzer olabilse de oluşum mekanizmaları farklıdır.
Çölyak hastalığında glütenle tetiklenen otoimmün süreç ince bağırsak dokusuna zarar verebilir. Çölyak dışı glüten hassasiyetinde ise çölyaktaki tipik bağırsak hasarı beklenmez. Buğday alerjisinde bağışıklık sistemi belirli buğday proteinlerine karşı alerjik reaksiyon geliştirebilir.
Bu nedenle yalnızca belirtilere bakılarak hangi durumun söz konusu olduğu belirlenemez.
3. Glüten Hassasiyeti Nedir?
Glüten hassasiyeti; çölyak hastalığı veya buğday alerjisi bulunmayan kişilerde, glüten içeren besinlerin tüketilmesiyle ilişkili belirtilerin ortaya çıkabildiği bir durumdur. Günümüzde genellikle “çölyak dışı glüten hassasiyeti” olarak adlandırılır.
Bu kişiler glüten içeren besinleri tükettikten sonra çeşitli sindirim sistemi ve genel vücut belirtileri yaşayabilir. Ancak çölyak hastalığında görülen tipik ince bağırsak villus hasarı veya çölyak tanısını destekleyen antikor bulguları beklenmez.
Glüten hassasiyetinde görülebilen yakınmalar şunlar olabilir:
Karında şişkinlik
Gaz
Karın ağrısı
Hazımsızlık
İshal veya kabızlık
Halsizlik
Baş ağrısı
Konsantrasyon güçlüğü ve beyin sisi
Kas ve eklem ağrıları
Belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde hafif sindirim şikâyetleri görülürken bazılarında günlük yaşamı etkileyen yakınmalar ortaya çıkabilir.
Glüten hassasiyetini kesin olarak doğrulayan tek bir kan testi bulunmamaktadır. Bu nedenle değerlendirmede öncelikle çölyak hastalığı ve buğday alerjisi gibi durumlar araştırılır.
Glüten hassasiyetinin belirtileri, değerlendirme süreci ve beslenme yaklaşımı hakkında daha ayrıntılı bilgi için Gluten Hassasiyeti: Belirtileri, Test Süreci ve Beslenme Önerileri yazısını inceleyebilirsiniz.
Glüten Hassasiyeti Neden Gelişir?
Glüten hassasiyetinin kesin nedeni henüz tam olarak açıklanamamıştır. Bağırsak geçirgenliği, bağırsak mikrobiyotası ve bağışıklık sisteminin bazı yanıtları araştırılan konular arasındadır.
Ayrıca belirtilerin her zaman glüten proteininden kaynaklanmayabileceği, buğdayda bulunan fruktanlar gibi farklı bileşenlerin de bazı kişilerde sindirim şikâyetlerine katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.
Araştırmalarda incelenen olası faktörler şunlardır:
Bağırsak mikrobiyotasındaki değişiklikler
Bağırsak bariyeri ve geçirgenliğiyle ilişkili süreçler
Buğdaydaki farklı protein ve karbonhidrat bileşenleri
Bağışıklık sisteminin bazı yanıtları
Geçirilmiş bağırsak enfeksiyonları gibi olası çevresel etkenler
Ancak bunların hiçbiri tek başına glüten hassasiyeti tanısı koymak için kullanılabilecek kanıtlanmış bir belirteç değildir.
4. Glüten Hassasiyeti Hangi Testlerle Anlaşılır?
Glüten hassasiyetini kesin olarak doğrulayan tek bir laboratuvar testi bulunmamaktadır. Değerlendirmede öncelikle çölyak hastalığı, buğday alerjisi ve benzer belirtilere neden olabilecek diğer durumlar araştırılır.
Glüten tüketimi sonrasında ortaya çıkan şişkinlik, gaz, karın ağrısı, ishal veya halsizlik gibi şikâyetler irritabl bağırsak sendromu (IBS) ve farklı sindirim sistemi hastalıklarında da görülebilir.
Hekim gerekli gördüğünde aşağıdaki değerlendirmeler yapılabilir:
Çölyak hastalığına yönelik serolojik testler (anti-tTG IgA ve total IgA; gerekli durumlarda EMA veya IgG temelli çölyak testleri)
Buğday alerjisinin değerlendirilmesine yönelik spesifik IgE gibi uygun alerji testleri
Hemogram (tam kan sayımı)
Demir ve ferritin testleri
B12 vitamini ve folat düzeyleri
D vitamini ve diğer biyokimya testleri
Gerekli durumlarda endoskopik değerlendirme
Bu testler çölyak dışı glüten hassasiyetini doğrudan ölçmez. Amaç, benzer şikâyetlere neden olabilecek hastalıkları araştırmak ve kişinin genel sağlık durumunu değerlendirmektir.
Çölyak hastalığı ve buğday alerjisi dışlandıktan sonra glüten içeren besinlerle belirtiler arasındaki ilişki hekim tarafından değerlendirilebilir. Bazı durumlarda hekim veya diyetisyen gözetiminde kontrollü beslenme düzenlemeleri ve belirtilerin takibi kullanılabilir.
Gıdaya özgü IgG testleri, glüten hassasiyetini veya çölyak hastalığını tanımlayan testler değildir. İnvitro Laboratuvarı'nın Gıda İntolerans Testi panelleri belirli gıdalara karşı IgG yanıtlarını ölçer; sonuçları çölyak veya çölyak dışı glüten hassasiyeti tanısı yerine geçmez.
Gıda intoleransının nasıl değerlendirildiği hakkında daha fazla bilgi için Gıda İntoleransı Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Nasıl Anlaşılır? yazısını inceleyebilirsiniz.
5. Çölyak Hastalığı Nedir?
Çölyak hastalığı, glüten tüketildiğinde bağışıklık sistemiyle ilişkili bir yanıt sonucunda gelişen kronik, otoimmün bir hastalıktır. Tedavi edilmediğinde ince bağırsaklarda hasara yol açabilir ve besin emilimini bozabilir.
Çölyak hastalarında glüten tüketimi sonrasında bağışıklık sistemi ince bağırsağın iç yüzeyindeki villus adı verilen yapılara zarar verebilir. Bu yapılar besinlerin emiliminden sorumlu olduğu için zamanla vitamin, mineral ve diğer besin öğelerinin emilimi etkilenebilir.
Bunun sonucunda:
Demir eksikliği gelişebilir.
B12 vitamini ve folat düzeyleri düşebilir.
D vitamini ve kalsiyum metabolizması etkilenebilir.
Kansızlık gelişebilir.
Kemik sağlığıyla ilgili sorunlar ortaya çıkabilir.
Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği görülebilir.
Bu nedenle çölyak yalnızca bir sindirim sistemi hastalığı değildir. Tanı geciktiğinde vücudun farklı sistemlerini etkileyebilir.
Çölyak Neden Otoimmün Bir Hastalık Olarak Kabul Edilir?
Çölyak hastalığında glüten tüketimiyle tetiklenen bağışıklık yanıtı, ince bağırsak dokusunda hasara yol açabilir. Bu nedenle çölyak, otoimmün hastalıklar grubunda yer alır.
Normal koşullarda bağışıklık sistemi zararlı mikroorganizmalara karşı koruma sağlar. Çölyakta ise glütenle ilişkili bağışıklık yanıtı, ince bağırsaktaki dokuların etkilenmesine neden olur.
Bu süreç sonucunda:
İnce bağırsakta iltihabi değişiklikler oluşabilir.
Villuslar kısalabilir veya düzleşebilir.
Besin emilimi bozulabilir.
Vitamin ve mineral eksiklikleri gelişebilir.
Çölyak hastalığı tip 1 diyabet, Hashimoto tiroiditi ve bazı diğer otoimmün hastalıklarla birlikte daha sık görülebilir. Birinci derece akrabalarında çölyak bulunan kişilerde de hastalığın görülme riski artar.
6. Çölyak Bağırsakları Nasıl Etkiler?
Çölyak hastalığında glüten tüketimi ince bağırsağın iç yüzeyinde hasara neden olabilir. Bu hasar zamanla besinlerin emilimini bozarak farklı sağlık sorunlarının gelişmesine yol açabilir.
İnce bağırsağın iç yüzeyinde villus adı verilen küçük çıkıntılar bulunur. Bu yapılar vitaminlerin, minerallerin, proteinlerin, yağların ve karbonhidratların emilmesinde önemli rol oynar.
Çölyak hastalığında:
Villuslar kısalabilir veya düzleşebilir.
Emilim yüzeyi azalabilir.
Vitamin ve mineral eksiklikleri gelişebilir.
Kronik ishal ve kilo kaybı görülebilir.
Çocuklarda büyüme ve gelişme olumsuz etkilenebilir.
Bu etkiler nedeniyle açıklanamayan demir eksikliği veya uzun süreli sindirim sistemi şikâyetleri bulunan kişilerde çölyak hastalığı da değerlendirilebilir.
7. Çölyak Tanısı İçin Hangi Testler Yapılır?
Çölyak hastalığının tanısı yalnızca belirtilere bakılarak konulamaz. Kişinin sağlık öyküsü, muayene bulguları, laboratuvar testleri ve gerekli durumlarda endoskopi ile ince bağırsak biyopsisi birlikte değerlendirilir.
Çölyak şüphesinde ilk basamakta genellikle hastalığa özgü antikor testleri kullanılır. Bunun yanında demir eksikliği, kansızlık veya besin emilimiyle ilgili başka sorunları araştıran testler de istenebilir.
Çölyak Kan Tahlilinde Çıkar mı?
Çölyak hastalığının değerlendirilmesinde kullanılan özgül kan testleri bulunmaktadır. Bu testler, çölyakla ilişkili antikorların saptanmasına yardımcı olur.
İlk değerlendirmede genellikle anti-tTG IgA ve total IgA ölçümleri birlikte kullanılır. Ancak kan testlerinin normal çıkması her durumda çölyak hastalığını kesin olarak dışlamaz.
Özellikle kişinin test öncesinde glütensiz beslenmesi, IgA eksikliği bulunması veya klinik şüphenin yüksek olması sonuçların değerlendirilmesinde önem taşır. Hekim gerekli gördüğünde farklı testler ya da ince bağırsak biyopsisi isteyebilir.
Çölyak Tanısında Kullanılan Başlıca Testler
Çölyak araştırmasında kullanılan testler aynı bilgiyi sağlamaz. Aşağıdaki tablo, tanı sürecinde hangi incelemenin ne amaçla kullanılabildiğini özetler.
Test | Neyi değerlendirir? | Hangi durumda kullanılabilir? |
Anti-tTG IgA | Çölyakla ilişkili antikor yanıtını | Genellikle ilk basamak serolojik test |
Total IgA | IgA eksikliği bulunup bulunmadığını | Anti-tTG IgA sonucuyla birlikte değerlendirilir |
EMA-IgA | Çölyakla ilişkili yüksek özgüllüğe sahip antikorları | Seçilmiş durumlarda tanıyı desteklemek için |
DGP-IgG / tTG-IgG | IgG temelli çölyak antikorlarını | Özellikle IgA eksikliğinde veya seçilmiş durumlarda |
HLA-DQ2 / DQ8 | Çölyakla ilişkili genetik yatkınlığı | Belirsiz durumlarda, rutin ilk basamak test olmadan |
İnce bağırsak biyopsisi | Bağırsak dokusundaki değişiklikleri | Gerekli durumlarda tanının doğrulanması |
Bu testlerin hepsi herkese birlikte yapılmaz. Hekim kişinin belirtilerine, yaşına ve ilk test sonuçlarına göre uygun incelemeleri belirler.
Ayrıca hemogram, ferritin, B12 vitamini, folat, D vitamini, kalsiyum ve bazı biyokimya testleri çölyakla ilişkili olabilecek eksiklikleri veya ek sağlık sorunlarını değerlendirmek için kullanılabilir. Bunlar çölyağı doğrudan tanımlayan testler değildir.
Anti-tTG IgA Testi
Anti-tTG IgA testi, çölyak hastalığının araştırılmasında en sık kullanılan ilk basamak kan testlerinden biridir. Bağışıklık sisteminin doku transglutaminaz enzimine karşı geliştirdiği IgA tipi antikorları ölçer.
Bu testin tercih edilme nedenleri:
Çölyak araştırmasında yüksek tanısal doğruluğa sahip olması
Kan örneğiyle uygulanabilmesi
İlk basamak değerlendirme için uygun olması
Tanı konulmuş kişilerde takip amacıyla da kullanılabilmesi
Ancak anti-tTG IgA sonucunun normal çıkması çölyak hastalığını her durumda tamamen dışlamaz. Özellikle IgA eksikliğinde test yanıltıcı biçimde negatif sonuç verebilir.
Total IgA
Total IgA testi, anti-tTG IgA sonucunun doğru yorumlanabilmesi için birlikte istenir.
Bazı kişilerde IgA eksikliği bulunabilir. Bu durumda çölyak hastalığı mevcut olsa bile IgA temelli antikor testleri beklenenden düşük veya negatif çıkabilir.
Total IgA sonucu sayesinde:
IgA eksikliği araştırılır.
Anti-tTG IgA sonucunun güvenilirliği değerlendirilir.
Gerekirse IgG temelli çölyak testlerine yönlendirme yapılabilir.
Bu nedenle anti-tTG IgA ve total IgA testlerinin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
EMA (Endomisyum Antikoru) Testi
EMA testi, çölyak hastalığı tanısını desteklemek amacıyla kullanılan yüksek özgüllüğe sahip serolojik testlerden biridir.
Özellikle anti-tTG IgA sonucunun zayıf pozitif olduğu veya tanının ek serolojik doğrulama gerektirdiği durumlarda kullanılabilir.
Pozitif EMA sonucu çölyak olasılığını güçlendirebilir. Ancak sonuçlar yine hastanın öyküsü, diğer incelemeleri ve gerektiğinde biyopsi bulgularıyla birlikte değerlendirilir.
DGP Testleri
DGP (deamine gliadin peptidi) antikor testleri, belirli durumlarda çölyak değerlendirmesine katkı sağlayan ek serolojik testlerdir.
DGP testleri IgA veya IgG türünde çalışılabilir. Özellikle IgA eksikliği bulunan kişilerde IgG temelli çölyak testleri önem kazanabilir.
Hekim DGP testlerini şu durumlarda değerlendirebilir:
IgA eksikliği
Çölyak şüphesinin sürdüğü bazı özel durumlar
Yaş ve klinik bulgulara göre seçilmiş pediatrik değerlendirmeler
DGP testleri, bütün hastalarda anti-tTG IgA ve total IgA yerine kullanılacak rutin testler değildir.
Endoskopi ve İnce Bağırsak Biyopsisi Ne Zaman Gerekir?
Kan testlerinde çölyak hastalığını düşündüren bulgular saptandığında veya klinik şüphe devam ettiğinde, tanıyı değerlendirmek için endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi gerekebilir.
Endoskopi sırasında ince bağırsaktan küçük doku örnekleri alınır. Bu örnekler mikroskop altında incelenerek:
Villuslarda kısalma veya düzleşme
Bağırsak mukozasında iltihabi değişiklikler
Çölyakla uyumlu doku bulguları
araştırılır.
Özellikle erişkinlerde biyopsi önemli bir tanı yöntemidir. Bununla birlikte bazı çocuklarda belirli serolojik kriterler karşılandığında, çocuk gastroenterolojisi uzmanı gözetiminde biyopsi yapılmadan tanıya gidilebilen durumlar vardır. Erişkinlerde de seçilmiş koşullarda biyopsisiz tanıya ilişkin yaklaşımlar bulunmaktadır; bunlar herkes için geçerli değildir.
Çölyak Testi İçin Aç Olmak Gerekir mi?
Çölyak antikor testleri için çoğu durumda açlık gerekmez. Ancak aynı gün farklı kan tahlilleri veya biyokimya testleri de yapılacaksa laboratuvar tarafından belirli bir süre aç kalmanız istenebilir.
Test öncesinde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri glüten tüketimidir.
Çölyak şüphesi bulunan kişilerin testlerden önce kendi kendine glütensiz diyete başlamaması gerekir. Uzun süre glütensiz beslenmek kandaki çölyak antikorlarını azaltabilir ve test sonuçlarını etkileyebilir.
Test öncesinde:
Hekiminizin önerisi dışında glütensiz diyete başlamayın.
Zaten glütensiz besleniyorsanız bunu mutlaka hekiminize bildirin.
Kullandığınız ilaçlar hakkında hekiminizi ve laboratuvarı bilgilendirin.
Aynı gün yapılacak diğer testlerin hazırlık koşullarını öğrenin.
Zaten glütensiz besleniyorsanız test için kendi kararınızla yeniden yoğun glüten tüketmeye başlamayın. Değerlendirme planını gastroenteroloji uzmanıyla birlikte belirleyin.
Çölyak Testi Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
Çölyak testlerinin sonuçlanma süresi, yapılan testlere ve laboratuvarın çalışma programına göre değişir.
Kan örneğiyle yapılan serolojik testlerin sonuç süresi ile endoskopi sırasında alınan biyopsinin patolojik inceleme süresi aynı değildir.
Sonuçların ne zaman alınabileceğini, istenen testin tam adını paylaşarak laboratuvardan öğrenebilirsiniz.
Çölyak Paneli ve Test Seçenekleri
Hekiminiz çölyak hastalığına yönelik antikor testleri istediyse, İnvitro Laboratuvarı'nın ilgili panelinin kapsamını inceleyebilirsiniz. Hangi testlerin gerekli olduğuna hekiminiz karar vermelidir.
8. Glüten Hassasiyeti ile Çölyak Arasındaki Fark Nedir?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığı benzer belirtilere neden olabilse de aynı durum değildir. En önemli farklardan biri, çölyakta bağışıklık sisteminin ince bağırsağa zarar verebilmesi, çölyak dışı glüten hassasiyetinde ise çölyaktaki tipik villus hasarının beklenmemesidir.
Glüten içeren besinler sonrasında rahatsızlık yaşandığında buğday alerjisinin de değerlendirilmesi gerekebilir.
Aşağıdaki tablo üç durumu mekanizmaları, tanı yöntemleri ve beslenme yaklaşımları açısından karşılaştırır.
Özellik | Glüten hassasiyeti | Çölyak hastalığı | Buğday alerjisi |
Hastalığın yapısı | Mekanizması tam açıklanmamış hassasiyet tablosu | Otoimmün hastalık | Buğday proteinlerine karşı alerjik yanıt |
Bağışıklık sistemi | Çölyaktaki otoimmün süreç beklenmez | Otoimmün yanıt vardır | Alerjik mekanizma rol oynar |
İnce bağırsak hasarı | Çölyaktaki tipik villus hasarı beklenmez | Villuslarda hasar oluşabilir | Çölyaktaki otoimmün bağırsak hasarı beklenmez |
Çölyak antikorları | Tanısal düzeyde beklenmez | Pozitif olabilir | Çölyak antikorları tanı aracı değildir |
Tanı testi | Kesin doğrulayıcı kan testi bulunmaz | Serolojik testler, gerektiğinde biyopsi | Klinik öykü ve uygun alerji testleri |
Besin emilim bozukluğu | Tipik bir özellik değildir | Gelişebilir | Tipik çölyak tipi emilim bozukluğu beklenmez |
Vitamin ve mineral eksikliği | Hastalığa özgü belirleyici bulgu değildir | Görülebilir | Tipik belirleyici bulgu değildir |
Beslenme yaklaşımı | Kişiye göre planlanır | Yaşam boyu sıkı glütensiz diyet | Sorumlu alerjenden kaçınma |
Buğday alerjisinde bazı kişilerde kurdeşen, dudak veya dil şişmesi, nefes darlığı ve anafilaksi gibi ciddi belirtiler gelişebilir. Böyle durumlarda acil tıbbi yardım gerekir.
Bu üç durumun test ve tedavi yaklaşımları farklı olduğu için yalnızca belirtilere bakarak bir besin grubunu uzun süreli olarak tamamen bırakmak doğru olmayabilir.
9. Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Belirtileri Nelerdir?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığında sindirim sistemiyle ilişkili benzer yakınmalar görülebilir. Ancak çölyak hastalığında bunlara ek olarak emilim bozukluğu ve besin eksiklikleriyle ilişkili belirtiler ortaya çıkabilir.
Belirtilerin hiçbiri tek başına kesin tanı koydurmaz.
Sindirim Sistemi Belirtileri
Glüten içeren besinlerle ilişkili şikâyetler veya çölyak hastalığında karşılaşılabilen sindirim sistemi belirtileri şunlardır:
Karın şişkinliği: Karında dolgunluk, gerginlik ve şişkinlik hissi oluşabilir.
Gaz artışı: Bağırsaklarda gaz ve rahatsızlık hissi görülebilir.
Karın ağrısı ve kramp: Yemeklerden sonra tekrarlayan veya uzun süren ağrılar olabilir.
İshal: Özellikle çölyakta emilim bozukluğuyla birlikte uzun süren ishal gelişebilir.
Kabızlık: Her çölyak hastasında ishal görülmez; bazı kişilerde kabızlık öne çıkabilir.
Bulantı ve hazımsızlık: Yemek sonrasında mide ve karın rahatsızlığı görülebilir.
Erken doyma hissi: Bazı kişiler normal porsiyonlarda bile kısa sürede doyduğunu hissedebilir.
Yağlı ve kötü kokulu dışkılama: Belirgin emilim bozukluğu bulunan bazı çölyak hastalarında görülebilir.
Özellikle uzun süren ishal, kilo kaybı veya yağlı dışkılama gibi belirtilerde yalnızca glüten hassasiyetine odaklanmadan başka sindirim sistemi hastalıkları da değerlendirilmelidir.
Sindirim Sistemi Dışında Görülebilen Belirtiler
Çölyak hastalığı yalnızca sindirim sistemini etkilemez. Özellikle tanı almamış bazı kişilerde besin emilimindeki bozulmaya bağlı eksiklikler gelişebilir.
Görülebilecek belirtiler arasında şunlar bulunur:
Demir eksikliği ve kansızlık: Halsizlik, çabuk yorulma, solukluk ve baş dönmesine yol açabilir.
B12 vitamini ve folat eksikliği: Bazı kişilerde yorgunluk, uyuşma veya konsantrasyon sorunlarıyla ilişkili olabilir.
D vitamini eksikliği ve kemik sağlığı sorunları: Kemik mineral yoğunluğunda azalma ve osteoporoz riskiyle ilişkili olabilir.
Kronik yorgunluk: Kansızlık, beslenme eksiklikleri veya başka etkenlerle birlikte görülebilir.
Baş ağrısı: Bazı kişilerde bildirilse de tek başına çölyak veya glüten hassasiyeti göstergesi değildir.
Beyin sisi: Dikkat, odaklanma veya zihinsel berraklıkla ilgili yakınmalar tarif edilebilir.
Kas ve eklem ağrıları: Bazı kişilerde eşlik edebilir.
İstemsiz kilo kaybı: Özellikle emilim bozukluğuyla birlikte ortaya çıkabilir.
Ağız içinde tekrarlayan aftlar: Bazı çölyak hastalarında görülebilir.
Cilt bulguları: Dermatitis herpetiformis adı verilen kaşıntılı, kabarcıklı döküntü çölyakla ilişkili olabilir.
Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği: Boy ve kilo artışında yavaşlama görülebilir.
Üreme sağlığıyla ilgili sorunlar: Bazı kişilerde adet düzensizliği veya üremeyle ilişkili sorunlar eşlik edebilir.
Bu belirtilerin çok sayıda farklı nedeni bulunabilir. Özellikle uzun süren veya açıklanamayan şikâyetlerde hekim değerlendirmesi gerekir.
Glüten Hassasiyeti mi Çölyak mı Nasıl Anlaşılır?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığı yalnızca belirtilere bakılarak birbirinden ayırt edilemez. Her iki durumda da şişkinlik, karın ağrısı, ishal veya halsizlik görülebilir.
Ayrıca bu yakınmaların altında buğday alerjisi, irritabl bağırsak sendromu (IBS), laktoz intoleransı veya farklı sindirim sistemi hastalıkları da bulunabilir.
Değerlendirme genellikle şu basamakları içerir:
1. Şikâyetlerin ve beslenme öyküsünün değerlendirilmesi: Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi besinlerle ilişkili olduğu ve ne kadar sürdüğü incelenir.
2. Fizik muayene ve klinik değerlendirme: Hekim eşlik eden belirtileri ve risk faktörlerini gözden geçirir.
3. Çölyak serolojik testleri: Öncelikle anti-tTG IgA ve total IgA gibi testler kullanılabilir.
4. Buğday alerjisi değerlendirmesi: Uygun belirtiler varsa spesifik IgE veya diğer alerji testleri gündeme gelebilir.
5. Gerekli ek incelemeler: Hemogram, ferritin, vitamin düzeyleri veya endoskopi gibi incelemeler istenebilir.
6. Beslenme ve belirti takibi: Çölyak ve buğday alerjisi dışlandıktan sonra hekim veya diyetisyen gözetiminde belirtilerle beslenme arasındaki ilişki değerlendirilebilir.
Çölyak dışı glüten hassasiyeti düşünülen kişilerde kontrollü beslenme yaklaşımı kullanılabilse de bu yöntem herkes için aynı şekilde uygulanmaz.
Özellikle çölyak testleri tamamlanmadan önce glütensiz diyete başlamak, sonradan yapılacak incelemeleri güçleştirebilir.
10. Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Tedavi Edilebilir mi?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığında beslenme düzeni önemlidir. Ancak iki durumda izlenen yaklaşım aynı değildir.
Çölyakta yaşam boyu sıkı glütensiz beslenme temel tedaviyken, çölyak dışı glüten hassasiyetinde beslenme planı kişinin belirtilerine ve değerlendirme sonuçlarına göre değişebilir.
Çölyak Hastalığında Tedavi
Çölyak hastalığının temel tedavisi, tanı sonrasında yaşam boyu sıkı glütensiz diyettir.
Bu beslenme yaklaşımıyla:
Bağırsak dokusunun iyileşmesi desteklenebilir.
Sindirim sistemi belirtileri azalabilir.
Besin emilimi düzelebilir.
Vitamin ve mineral eksiklikleri kontrol altına alınabilir.
Uzun dönem komplikasyonların riski azaltılabilir.
Glütensiz beslenme yalnızca ekmek veya makarnayı bırakmak anlamına gelmez. Hazır gıdalar, soslar, işlenmiş ürünler ve çapraz bulaşma riski bulunan yiyecekler konusunda da dikkatli olunması gerekir.
Hekim, gerekli durumlarda demir, B12 vitamini, folat, D vitamini veya kalsiyum eksikliklerine yönelik ek tedavi planlayabilir.
Glüten Hassasiyetinde Tedavi
Çölyak dışı glüten hassasiyetinde beslenme yaklaşımı kişiye göre planlanır. Amaç şikâyetlerle ilişkili besinleri belirlemek, belirtileri azaltmak ve gereksiz beslenme kısıtlamalarından kaçınmaktır.
Bu süreçte:
Şikâyetlerle ilişkili besinler değerlendirilir.
Gerektiğinde hekim veya diyetisyen gözetiminde beslenme düzenlemesi yapılır.
Belirtiler takip edilir.
Yeterli ve dengeli beslenme korunmaya çalışılır.
Çölyak dışı glüten hassasiyeti bulunan herkesin çölyak hastalarındaki kadar katı ve yaşam boyu glütensiz beslenmesi gerekmeyebilir.
Ancak kişinin şikâyetlerinin gerçekten glütenle mi yoksa buğdayın diğer bileşenleriyle mi ilişkili olduğu her zaman kolayca anlaşılamaz. Bu nedenle özellikle uzun süreli veya kapsamlı beslenme kısıtlamaları profesyonel destekle planlanmalıdır.
11. İnvitro Laboratuvarı'nda Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Test Süreci
Glüten tüketimi sonrasında tekrarlayan şikâyetler yaşıyorsanız, öncelikle bu belirtilerin çölyak hastalığı, buğday alerjisi veya başka bir durumla ilişkili olup olmadığının değerlendirilmesi gerekir.
İnvitro Laboratuvarı'nın Çölyak Paneli hizmeti kapsamında çölyak hastalığının araştırılmasında kullanılan antikor testleri hakkında bilgi alabilirsiniz. Hekiminiz tarafından istenen diğer laboratuvar incelemelerinin kapsamı ve hazırlık koşulları da başvuru öncesinde netleştirilebilir.
Test süreci genel olarak şu şekilde ilerler:
1. Hekiminiz gerekli laboratuvar testlerini belirler.
2. İstenen testlerin kapsamı ve hazırlık koşulları doğrulanır.
3. Kan örneği uygun koşullarda alınır.
4. Numune laboratuvarda analiz edilir ve sonuçlar raporlanır.
5. Sonuçlar hekiminiz tarafından değerlendirilir.
Çölyak testi yaptırmadan önce kendi kararınızla glütensiz diyete başlamamanız önemlidir. Ayrıca Çölyak Paneli ile gıdaya özgü IgG intolerans paneli farklı testlerdir. IgG intolerans paneli çölyak veya çölyak dışı glüten hassasiyeti tanısı yerine geçmez.
Çölyak Testleri Hakkında Bilgi Alın
Hekiminizin istediği testlerin kapsamını, numune alma koşullarını ve sonuç sürecini öğrenebilirsiniz.
12. Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Hastalığı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığıyla ilgili en sık merak edilen soruların yanıtlarını aşağıda bulabilirsiniz.
1. Glüten hassasiyeti ile çölyak aynı şey midir?
Hayır. Çölyak hastalığı glütenle tetiklenen otoimmün bir hastalıktır ve ince bağırsakta hasara yol açabilir. Çölyak dışı glüten hassasiyetinde ise çölyaktaki tipik bağırsak hasarı beklenmez.
2. Glüten hassasiyeti kan tahlilinde çıkar mı?
Çölyak dışı glüten hassasiyetini kesin olarak gösteren kabul edilmiş tek bir kan testi bulunmamaktadır. Öncelikle çölyak hastalığı, buğday alerjisi ve benzer şikâyetlere yol açan diğer durumlar değerlendirilir.
3. Çölyak kan tahlilinde belli olur mu?
Çölyak hastalığının araştırılmasında anti-tTG IgA, total IgA ve belirli durumlarda EMA veya IgG temelli çölyak antikor testleri kullanılabilir. Ancak klinik duruma göre endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi de gerekebilir.
4. Çölyak testi aç karnına mı yapılır?
Çölyak antikor testleri için çoğu durumda açlık gerekmez. Aynı başvuruda başka testler yapılacaksa farklı hazırlık talimatları olabilir. Çölyak araştırmasında glüten tüketimiyle ilgili talimatlar özellikle önemlidir.
5. Test yaptırmadan önce glütensiz diyete başlanabilir mi?
Çölyak testlerinden önce glüteni beslenmeden çıkarmak antikor düzeylerini azaltarak sonuçları etkileyebilir. Bu nedenle hekim önerisi olmadan glütensiz diyete başlanmamalıdır. Zaten glütensiz beslenen kişiler test planını hekimleriyle görüşmelidir.
6. Çölyak hastalığı sonradan ortaya çıkabilir mi?
Evet. Çölyak yalnızca çocukluk döneminde görülmez. Genetik yatkınlığı bulunan kişilerde farklı yaşlarda tanı alabilir.
7. Çölyak hastalığı genetik midir?
Çölyakta genetik yatkınlık önemli rol oynar. Birinci derece akrabalarında çölyak hastalığı bulunan kişilerde risk daha yüksektir. Ancak genetik yatkınlık tek başına hastalık tanısı anlamına gelmez.
8. Glüten hassasiyeti tedavi edilebilir mi?
Çölyak dışı glüten hassasiyetinde yaklaşım, belirtilerin kontrolüne ve kişinin tolere edebildiği besinlerin belirlenmesine yöneliktir. Gereksiz beslenme kısıtlamalarından kaçınılarak kişiye uygun plan oluşturulur.
9. Çölyak hastalığının tedavisi var mıdır?
Çölyak hastalığının temel tedavisi yaşam boyu sıkı glütensiz beslenmedir. Gerektiğinde vitamin ve mineral eksikliklerine yönelik ek tedavi ve tıbbi takip yapılır.
10. Çölyak hastalarında hangi vitamin eksiklikleri görülebilir?
Çölyak hastalığında emilim bozukluğuna bağlı olarak özellikle demir, folat, B12 vitamini ve D vitamini eksiklikleri ile kalsiyum metabolizmasında sorunlar görülebilir. Hangi incelemelerin gerekli olduğu kişinin klinik durumuna göre belirlenir.
Referanslar:
Northwestern Medicine: https://www.nm.org/healthbeat/healthy-tips/celiac-disease-vs-glüten-intolerance-infographic
Food Allergy Canada: https://foodallergycanada.ca/myth-vs-fact-celiac-disease-vs-wheat-allergy/
Cleveland Clinic: https://health.clevelandclinic.org/glüten-sensitivity-celiac-disease-wheat-allergy-differences
Yorumlar