Glüten Hassasiyeti mi Çölyak mı? Farkı Nasıl Anlaşılır ve Hangi Testler Yapılır?
- İnvitro Laboratuvar
- 31 Tem
- 16 dakikada okunur
Glüten içeren besinleri tükettikten sonra şişkinlik, karın ağrısı, gaz veya ishal gibi şikâyetler yaşıyorsanız bunun nedeni glüten hassasiyeti, çölyak hastalığı veya başka bir sindirim sistemi problemi olabilir. Belirtiler birbirine benzese de bu durumların oluşma mekanizması, tanı süreci ve tedavi yaklaşımı birbirinden farklıdır.
Çoğu kişi yaşadığı sindirim sorunlarını "glüten intoleransı" olarak değerlendirse de, altta yatan neden her zaman glüten hassasiyeti olmayabilir. Özellikle çölyak hastalığı erken tanı almadığında yalnızca bağırsakları değil; demir, B12 vitamini ve D vitamini eksikliklerinden kemik sağlığına kadar birçok sistemi etkileyebilir. Bu nedenle belirtilerin doğru değerlendirilmesi ve uygun laboratuvar testlerinin yapılması önemlidir.
Glüten ile ilişkili hastalıkların tanısında kan tahlili, serolojik testler, biyokimya testleri ve gerektiğinde endoskopik incelemeler birlikte değerlendirilir. Ancak doğru sonuç alınabilmesi için testler yapılmadan önce glütensiz diyete başlanmaması gerekir.
Bu yazıda glütenin ne olduğunu, glüten hassasiyeti ile çölyak arasındaki farkları, hangi belirtilerin görülebileceğini, hangi laboratuvar testlerinin kullanılabileceğini ve tanı sürecinin nasıl ilerlediğini detaylı olarak ele alıyoruz.
1. Glüten Nedir?
Glüten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda doğal olarak bulunan bir protein grubudur. Hamurun elastik yapısını oluşturan glüten, ekmek ve diğer unlu mamullerin kabarmasına ve yapısını korumasına yardımcı olur.
Sağlıklı bireylerin büyük çoğunluğu glüten tükettiğinde herhangi bir sağlık sorunu yaşamaz. Ancak bazı kişilerde bağışıklık sistemi veya sindirim sistemi glütene karşı farklı tepkiler verebilir. Bu durumda çölyak hastalığı, glüten hassasiyeti veya buğday alerjisi gibi farklı tablolar ortaya çıkabilir.
Glüten yalnızca ekmekte bulunan bir protein değildir. Günlük yaşamda tüketilen birçok hazır gıda da glüten içerebilir. Bu nedenle glütenle ilişkili hastalıkların değerlendirilmesinde kişinin beslenme alışkanlıklarının ayrıntılı şekilde incelenmesi önem taşır.
Glüten Hangi Besinlerde Bulunur?
Glüten en sık buğday, arpa ve çavdar içeren ürünlerde bulunur. Bunun yanında birçok işlenmiş gıda da üretim sürecinde glüten içerebilir.
Glüten içeren başlıca besinler şunlardır:
Beyaz ekmek
Tam buğday ekmeği
Makarna
Bulgur
İrmik
Börek
Poğaça
Simit
Kek
Kurabiye
Bisküvi
Pizza hamuru
Unlu tatlılar
Bunların dışında glüten şu ürünlerde de bulunabilir:
Hazır çorbalar
Bazı soslar
İşlenmiş et ürünleri
Hazır köfteler
Bazı baharat karışımları
Hazır atıştırmalıklar
Bazı çikolata ve şekerlemeler
Bu nedenle yalnızca ekmek tüketmemek her zaman glütensiz beslenmek anlamına gelmez. Özellikle çölyak hastalarının ürün etiketlerini dikkatle incelemesi ve "glütensiz" ibaresi bulunan ürünleri tercih etmesi gerekir.
Glüten Tüketen Herkeste Belirti Görülür mü?
Glüten, sağlıklı bireylerin büyük çoğunluğu tarafından herhangi bir sorun oluşturmadan sindirilebilir. Glüten tüketimine bağlı sağlık problemleri yalnızca belirli hastalık veya hassasiyetleri bulunan kişilerde görülür.
Glüten tüketimiyle ilişkili en sık görülen durumlar şunlardır:
Çölyak hastalığı
Glüten hassasiyeti (Non-Çölyak Glüten Hassasiyeti)
Buğday alerjisi
Bu üç durumun belirtileri benzer olabilse de oluşum mekanizmaları tamamen farklıdır.
Örneğin çölyak hastalığında bağışıklık sistemi ince bağırsağa saldırırken, glüten hassasiyetinde bağırsaklarda çölyaktaki gibi kalıcı hasar oluşmaz. Buğday alerjisinde ise bağışıklık sistemi buğday proteinlerine karşı alerjik reaksiyon geliştirir ve tablo daha çok klasik alerji mekanizmasıyla ilerler.
Bu nedenle yalnızca belirtilere bakılarak tanı koymak mümkün değildir. Doğru değerlendirme için laboratuvar testleri ve gerektiğinde ileri incelemeler yapılmalıdır.
2. Glüten Hassasiyeti Nedir?
Glüten hassasiyeti; çölyak hastalığı veya buğday alerjisi bulunmayan kişilerde, glüten içeren besinlerin tüketilmesi sonrasında ortaya çıkan belirtilerle karakterize bir durumdur. Günümüzde "Non-Çölyak Glüten Hassasiyeti" olarak da adlandırılır.
Bu kişiler glüten tükettikten sonra çeşitli sindirim sistemi ve genel vücut belirtileri yaşayabilir. Ancak çölyak hastalarında görülen ince bağırsak hasarı veya çölyak antikorları bulunmaz.
Glüten hassasiyetinde görülebilen yakınmalar şunlar olabilir:
Karında şişkinlik
Gaz
Karın ağrısı
Hazımsızlık
İshal
Kabızlık
Halsizlik
Baş ağrısı
Konsantrasyon güçlüğü
Beyin sisi
Kas ve eklem ağrıları
Belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Bazı bireylerde yalnızca hafif sindirim sistemi şikâyetleri görülürken, bazı kişilerde yaşam kalitesini belirgin şekilde etkileyen yakınmalar ortaya çıkabilir.
Glüten hassasiyetinin tanısı için tek başına kesin sonuç veren bir kan testi bulunmamaktadır. Bu nedenle tanı sürecinde öncelikle çölyak hastalığı ve buğday alerjisinin dışlanması gerekir.
Glüten hassasiyetinin belirtileri, hangi durumlarda test yapılması gerektiği ve glüten hassasiyetine yönelik beslenme önerileri hakkında detaylı bilgi için Glüten Hassasiyeti Belirtileri, Glüten Hassasiyeti Testi ve Beslenme Önerileri rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Glüten Hassasiyeti Neden Gelişir?
Glüten hassasiyetinin kesin nedeni henüz tam olarak açıklanamamıştır. Ancak bağışıklık sistemi, bağırsak geçirgenliği ve bağırsak mikrobiyotasındaki değişikliklerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.
Araştırmalar, bazı kişilerde glüten veya buğdayın içerdiği farklı proteinlerin bağırsaklarda hassasiyet oluşturabileceğini göstermektedir.
Glüten hassasiyetinin gelişiminde etkili olabileceği düşünülen faktörler şunlardır:
Genetik yatkınlık
Bağırsak mikrobiyotasındaki değişiklikler
Bağırsak geçirgenliğinde artış
Geçirilmiş bağırsak enfeksiyonları
Çevresel faktörler
Bağışıklık sisteminin farklı yanıtları
Ancak bu mekanizmalar çölyak hastalığındaki otoimmün süreçten farklıdır. Glüten hassasiyetinde bağırsak villuslarında çölyakta görülen kalıcı hasar gelişmez.
3. Glüten Hassasiyeti Hangi Testlerle Anlaşılır?
Glüten hassasiyetini kesin olarak doğrulayan tek bir laboratuvar testi bulunmamaktadır. Bu nedenle tanı sürecinde öncelikle çölyak hastalığı ve buğday alerjisi gibi benzer belirtilere neden olabilecek durumlar araştırılır. Gerekli görülen laboratuvar testleri ve hekim değerlendirmesi sonrasında glüten hassasiyeti olasılığı değerlendirilir.
Glüten tüketimi sonrasında ortaya çıkan şişkinlik, gaz, karın ağrısı, ishal veya halsizlik gibi belirtiler yalnızca glüten hassasiyetine özgü değildir. Benzer şikâyetler çölyak hastalığı, buğday alerjisi, irritabl bağırsak sendromu (IBS) ve bazı gıda intoleransları nedeniyle de görülebilir. Bu nedenle doğru tanıya ulaşabilmek için kapsamlı bir değerlendirme yapılması önemlidir.
Glüten hassasiyeti şüphesinde hekim gerekli gördüğünde aşağıdaki değerlendirmeler yapılabilir:
Çölyak hastalığına yönelik serolojik testler (Anti tTG IgA, Total IgA, EMA ve DGP)
Buğday alerjisini değerlendirmeye yönelik testler
Hemogram (Tam Kan Sayımı)
Demir, ferritin, B12 vitamini ve folat düzeyleri
D vitamini ve diğer biyokimya testleri
Gerekli durumlarda endoskopik değerlendirme
Çölyak hastalığı ve buğday alerjisi dışlandıktan sonra, glüten tüketimi ile belirtiler arasındaki ilişki hekim tarafından değerlendirilir. Bazı durumlarda kontrollü eliminasyon diyeti ve belirtilerin takibi de tanı sürecinin bir parçası olabilir.
Glüten hassasiyeti ile gıda intoleransı aynı durum değildir. Gıda intoleransı, süt, yumurta, maya, bazı tahıllar veya farklı besinlere karşı gelişebilen sindirim temelli hassasiyetleri ifade eden daha geniş bir kavramdır. Glüten ise bu besinlerden yalnızca biridir. Gıda intoleransının nasıl değerlendirildiği, hangi testlerin kullanılabildiği ve test sonuçlarının nasıl yorumlandığı hakkında daha detaylı bilgi için "Gıda İntoleransı Nedir? Test, Tanı ve Tedavi Yöntemleri" başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
4. Çölyak Hastalığı Nedir?
Çölyak hastalığı; glüten tüketildiğinde bağışıklık sisteminin ince bağırsağa saldırması sonucu gelişen kronik, otoimmün bir hastalıktır. Tedavi edilmediğinde bağırsaklarda hasara yol açabilir ve besin emilimini bozabilir.
Çölyak hastalarında glüten tüketimi sonrasında bağışıklık sistemi ince bağırsağın iç yüzeyindeki villus adı verilen yapılara zarar verir. Bu yapılar besinlerin emiliminden sorumlu olduğu için zamanla vitamin, mineral ve diğer besin öğelerinin emilimi bozulabilir.
Bunun sonucunda:
Demir eksikliği gelişebilir.
B12 vitamini eksikliği görülebilir.
Folat düzeyi düşebilir.
D vitamini eksikliği oluşabilir.
Kalsiyum emilimi azalabilir.
Kansızlık gelişebilir.
Çocuklarda büyüme geriliği görülebilir.
Bu nedenle çölyak yalnızca bir sindirim sistemi hastalığı değildir. Erken tanı konulmadığında tüm vücudu etkileyebilen sistemik bir hastalık olarak değerlendirilir.
Çölyak Neden Otoimmün Bir Hastalık Olarak Kabul Edilir?
Çölyak hastalığında bağışıklık sistemi yanlışlıkla vücudun kendi ince bağırsak dokusuna saldırır. Bu nedenle çölyak, otoimmün hastalıklar grubunda yer alır.
Normal şartlarda bağışıklık sistemi zararlı mikroorganizmalara karşı koruma sağlar. Ancak çölyakta glüten tüketimi sonrasında bağışıklık sistemi kendi bağırsak dokusunu hedef alır.
Bu süreç sonucunda:
İnce bağırsakta iltihabi değişiklikler oluşur.
Villuslar zamanla düzleşebilir.
Besin emilimi bozulabilir.
Uzun dönemde çeşitli vitamin ve mineral eksiklikleri gelişebilir.
Çölyak hastalığı; Tip 1 diyabet, Hashimoto tiroiditi ve diğer bazı otoimmün hastalıklarla birlikte daha sık görülebilir. Bu nedenle aile öyküsü bulunan kişilerde belirtiler ortaya çıktığında çölyak açısından değerlendirme yapılması önemlidir.
Çölyak Bağırsakları Nasıl Etkiler?
Çölyak hastalığında glüten tüketimi ince bağırsağın iç yüzeyinde hasara neden olur. Bu hasar zamanla besinlerin emilimini bozarak farklı sağlık sorunlarının gelişmesine yol açabilir.
İnce bağırsağın iç yüzeyi, villus adı verilen milyonlarca küçük çıkıntıyla kaplıdır. Bu yapılar sayesinde vitaminler, mineraller, proteinler, yağlar ve karbonhidratlar emilir.
Çölyak hastalarında glüten tüketilmeye devam edildiğinde:
Villuslar kısalabilir veya düzleşebilir.
Emilim yüzeyi azalır.
Vitamin ve mineral eksiklikleri gelişebilir.
Kronik ishal görülebilir.
Kilo kaybı ortaya çıkabilir.
Çocuklarda büyüme ve gelişme olumsuz etkilenebilir.
Bağırsak hasarı ilerledikçe yalnızca sindirim sistemi değil, tüm vücudu etkileyen belirtiler ortaya çıkabilir. Bu nedenle çölyak şüphesinde erken tanı ve uygun laboratuvar değerlendirmesi büyük önem taşır.
5. Çölyak Tanısı İçin Hangi Testler Yapılır?
Çölyak hastalığının tanısı yalnızca belirtilere bakılarak konulamaz. Kesin tanı için kişinin şikâyetleri, fizik muayene bulguları, laboratuvar testleri ve gerekli görülen durumlarda endoskopi ile ince bağırsak biyopsisinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Çölyak hastalığı; karın ağrısı, şişkinlik ve ishal gibi sindirim sistemi belirtileriyle ortaya çıkabileceği gibi, demir eksikliği, B12 vitamini eksikliği, kansızlık veya kronik yorgunluk gibi sindirim sistemi dışındaki bulgularla da kendini gösterebilir. Bu nedenle tanı sürecinde yalnızca çölyak antikorları değil, hastalığın neden olabileceği beslenme eksikliklerini değerlendiren kan tahlili ve biyokimya testleri de istenebilir.
Çölyak şüphesinde değerlendirilebilecek başlıca testler şunlardır:
Anti doku transglutaminaz IgA (Anti tTG IgA): Çölyak hastalığında ilk tercih edilen serolojik testlerden biridir.
Total IgA: IgA eksikliğinin değerlendirilmesi ve Anti tTG IgA sonucunun doğru yorumlanması amacıyla birlikte çalışılır.
Endomisyum antikoru (EMA): Çölyak tanısını desteklemek için istenebilen yüksek özgüllüğe sahip bir antikor testidir.
Deamine Gliadin Peptid (DGP) antikorları: Özellikle küçük çocuklarda veya IgA eksikliği bulunan kişilerde tanı sürecine katkı sağlayabilir.
Hemogram (Tam Kan Sayımı): Kansızlık veya enfeksiyon gibi durumların değerlendirilmesine yardımcı olur.
Ferritin ve demir testleri: Çölyak hastalığına bağlı gelişebilecek demir eksikliğini araştırmak amacıyla istenebilir.
Vitamin B12 ve folat: Emilim bozukluğuna bağlı gelişebilecek vitamin eksikliklerini değerlendirmek için kullanılabilir.
D vitamini ve kalsiyum: Uzun süreli emilim bozukluğunun kemik sağlığı üzerindeki etkilerini değerlendirmeye yardımcı olabilir.
Biyokimya testleri: Karaciğer fonksiyon testleri (ALT, AST), albümin ve diğer biyokimyasal parametreler genel sağlık durumunun değerlendirilmesi açısından istenebilir.
Laboratuvar testlerinin sonucuna göre gastroenteroloji uzmanı, tanıyı doğrulamak amacıyla üst gastrointestinal sistem endoskopisi ve ince bağırsak biyopsisi önerebilir. Biyopsi sırasında ince bağırsaktan alınan küçük doku örnekleri mikroskop altında incelenerek çölyak hastalığına özgü değişiklikler araştırılır.
Çölyak Kan Tahlilinde Çıkar mı?
Çölyak hastalığına ait antikorlar birçok kişide kan tahlili ile araştırılabilir. Ancak kan testleri tek başına her zaman kesin tanı koydurmaz. Sonuçlar; kişinin belirtileri, muayene bulguları ve gerektiğinde endoskopi ile birlikte değerlendirilir.
Çölyak hastalığından şüphelenildiğinde ilk aşamada genellikle çölyak hastalığına özgü antikorların araştırıldığı serolojik testler istenir. Bu testler, bağışıklık sisteminin glütene karşı geliştirdiği yanıtı değerlendirmeye yardımcı olur.
Çölyak için hangi kan testleri istenebilir?
Anti doku transglutaminaz IgA (Anti tTG IgA)
Total IgA
Endomisyum antikoru (EMA)
Deamine gliadin peptid (DGP) antikorları
Bunlara ek olarak, çölyak hastalığının neden olabileceği beslenme eksikliklerini değerlendirmek amacıyla aşağıdaki kan tahlili ve biyokimya testleri de istenebilir:
Hemogram (Tam Kan Sayımı)
Ferritin ve demir testleri
Vitamin B12
Folat
D vitamini
Kalsiyum
Albümin
ALT ve AST gibi karaciğer fonksiyon testleri
Kan testlerinde çölyak hastalığını düşündüren bulgular saptansa bile, kesin tanı için bazı hastalarda ince bağırsak biyopsisi gerekebilir.
Anti tTG IgA Testi
Anti tTG IgA testi, çölyak hastalığının araştırılmasında ilk tercih edilen ve en sık kullanılan kan testlerinden biridir. Bağışıklık sisteminin doku transglutaminaz enzimine karşı geliştirdiği IgA tipi antikorları ölçer.
Çölyak hastalığında glüten tüketimi sonrasında bağışıklık sistemi yanlışlıkla doku transglutaminaz enzimine karşı antikor üretmeye başlar. Anti tTG IgA testi de bu antikorların kandaki düzeyini değerlendirir.
Bu testin tercih edilme nedenleri şunlardır:
Yüksek duyarlılık ve özgüllüğe sahip olması
Basit bir kan örneği ile çalışılabilmesi
Çölyak şüphesi bulunan kişilerde ilk basamak test olarak önerilmesi
Tedavi sürecinde glütensiz diyete uyumun izlenmesine yardımcı olabilmesi
Ancak Anti tTG IgA testinin normal çıkması her zaman çölyak hastalığını tamamen dışlamaz. Özellikle IgA eksikliği bulunan kişilerde test yanlış negatif sonuç verebilir. Bu nedenle Anti tTG IgA sonucu çoğunlukla Total IgA testi ile birlikte değerlendirilir.
Total IgA
Total IgA testi, Anti tTG IgA sonucunun doğru yorumlanabilmesi için birlikte istenir. Çünkü bazı kişilerde doğuştan veya sonradan gelişen IgA eksikliği bulunabilir.
IgA eksikliği olan kişilerde Anti tTG IgA testi gerçekte çölyak hastalığı bulunsa bile negatif sonuç verebilir. Bu durum yanlış değerlendirmeye neden olabileceği için Total IgA düzeyinin bilinmesi önem taşır.
Total IgA sonucu sayesinde:
IgA eksikliği olup olmadığı anlaşılır.
Anti tTG IgA sonucunun güvenilirliği değerlendirilir.
Gerekirse IgG temelli testlere yönlendirme yapılabilir.
Bu nedenle çölyak tanısında Anti tTG IgA ve Total IgA testleri çoğu zaman birlikte istenir.
EMA (Endomisyum Antikoru) Testi
EMA testi, çölyak hastalığı tanısını desteklemek amacıyla kullanılan yüksek özgüllüğe sahip serolojik testlerden biridir. Özellikle Anti tTG IgA sonucunun pozitif olduğu durumlarda tanıyı desteklemek amacıyla tercih edilebilir.
EMA testi, bağ dokusunda bulunan endomisyum yapısına karşı gelişen antikorları araştırır.
EMA testinin öne çıkan özellikleri şunlardır:
Çölyak hastalığı için oldukça yüksek özgüllüğe sahiptir.
Yanlış pozitif sonuç verme olasılığı düşüktür.
Pozitif bulunması çölyak olasılığını güçlendirir.
Gerektiğinde biyopsi kararı verilmesine katkı sağlayabilir.
Ancak EMA testi de tek başına kesin tanı koydurmaz. Sonuçlar mutlaka diğer laboratuvar testleri ve klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.
DGP Testleri
DGP (Deamine Gliadin Peptid) antikor testleri, bazı durumlarda çölyak tanısını desteklemek amacıyla kullanılan ek serolojik testlerdir. Özellikle küçük çocuklarda veya IgA eksikliği bulunan kişilerde faydalı olabilir.
DGP testleri hem IgA hem de IgG tipi antikorlar şeklinde çalışılabilir.
Hekim aşağıdaki durumlarda DGP testlerini isteyebilir:
Küçük yaş grubundaki çocuklarda
IgA eksikliği bulunan kişilerde
Anti tTG IgA sonucunun net olmadığı durumlarda
Çölyak şüphesinin devam ettiği bazı hastalarda
DGP testleri, çölyak tanısında kullanılan diğer testlerin yerine geçmez. Tanı sürecinin bir parçası olarak diğer serolojik testlerle birlikte değerlendirilir.
Endoskopi ve İnce Bağırsak Biyopsisi Ne Zaman Gerekir?
Kan testlerinde çölyak hastalığını düşündüren bulgular saptandığında, kesin tanının doğrulanması amacıyla endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi istenebilir. Özellikle erişkin hastalarda biyopsi, tanı sürecinin önemli basamaklarından biridir.
Endoskopi sırasında ince bağırsağın ilk kısmından küçük doku örnekleri alınır ve mikroskop altında incelenir.
Biyopsi ile şu bulgular değerlendirilebilir:
Villuslarda düzleşme olup olmadığı
Bağırsak mukozasında iltihabi değişiklikler
Çölyak hastalığına özgü yapısal değişiklikler
Her hastada biyopsi gerekmeyebilir. Özellikle çocuklarda bazı özel durumlarda yalnızca laboratuvar bulgularıyla tanı konulabilmektedir. Ancak biyopsi gerekip gerekmediğine gastroenteroloji uzmanı karar verir.
Çölyak Testi İçin Aç Olmak Gerekir mi?
Çölyak antikor testleri için çoğu durumda açlık gerekmez. Ancak aynı gün farklı kan tahlilleri veya biyokimya testleri de yapılacaksa, laboratuvar tarafından belirli bir süre aç kalmanız istenebilir.
Test öncesinde dikkat edilmesi gereken en önemli konu açlık değil, glüten tüketimine devam edilmesidir.
Çölyak şüphesi bulunan kişilerin testlerden önce kendi kendine glütensiz diyete başlamaması gerekir. Uzun süre glütensiz beslenmek kandaki çölyak antikorlarının azalmasına neden olabilir ve test sonuçlarını etkileyebilir.
Bu nedenle:
Test öncesinde hekiminizin önerisi dışında glütensiz diyete başlamayın.
Kullandığınız ilaçlar hakkında laboratuvarı veya hekiminizi bilgilendirin.
Aynı gün yapılacak diğer kan testleri için özel hazırlık gerekip gerekmediğini önceden öğrenin.
Çölyak Testi Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
Çölyak testlerinin sonuçlanma süresi, yapılan testlere ve laboratuvarın çalışma süreçlerine göre değişmekle birlikte serolojik kan testleri genellikle birkaç iş günü içinde sonuçlanır. Eğer tanı sürecine endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi de eklenirse, patolojik inceleme nedeniyle sonuçların değerlendirilmesi daha uzun sürebilir.
Kan örneği alındıktan sonra serolojik testler laboratuvarda analiz edilir ve sonuçlar raporlanır. Eğer tanı sürecinde endoskopi ve biyopsi de yapılmışsa, patolojik inceleme nedeniyle sonuçlanma süresi daha uzun olabilir.
Sonuçlar değerlendirilirken yalnızca tek bir test dikkate alınmaz. Hekim;
Hastanın belirtilerini,
Laboratuvar testlerini,
Gerektiğinde biyopsi sonuçlarını,
Fizik muayene bulgularını,
birlikte değerlendirerek tanı sürecini planlar.
6. Glüten Hassasiyeti ile Çölyak Arasındaki Fark Nedir?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığı benzer belirtilere neden olabilse de aynı hastalık değildir. En önemli fark; çölyak hastalığında bağışıklık sisteminin ince bağırsağa zarar vermesi, glüten hassasiyetinde ise bu tür kalıcı bağırsak hasarının görülmemesidir.
Glüten tükettikten sonra şişkinlik, gaz, karın ağrısı veya ishal yaşayan birçok kişi bu iki durumu birbirine karıştırabilir. Ancak oluşum mekanizması, tanı yöntemi ve uzun dönem sağlık üzerindeki etkileri birbirinden farklıdır. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakılarak karar vermek yerine laboratuvar testleriyle değerlendirme yapılması gerekir.
Özellik | Glüten Hassasiyeti | Çölyak Hastalığı |
Hastalığın yapısı | Glüten tüketimine bağlı gelişen hassasiyet | Otoimmün hastalık |
Bağışıklık sistemi | Çölyaktaki otoimmün yanıt görülmez | Bağışıklık sistemi ince bağırsağa saldırır |
İnce bağırsak hasarı | Kalıcı hasar beklenmez | Villuslarda hasar oluşabilir |
Çölyak antikorları | Genellikle negatif | Pozitif olabilir |
Kan testleri | Tanıyı doğrulayan özel bir test yoktur | Serolojik testlerle araştırılabilir |
Endoskopi ve biyopsi | Genellikle gerekmez | Gerekli görülen durumlarda yapılabilir |
Besin emilim bozukluğu | Beklenmez | Gelişebilir |
Vitamin ve mineral eksikliği | Daha nadirdir | Daha sık görülebilir |
Tedavi | Kişiye göre planlanır | Yaşam boyu glütensiz beslenme gerekir |
Bir diğer önemli nokta ise buğday alerjisi ile bu iki durumun da aynı olmamasıdır. Buğday alerjisi, bağışıklık sisteminin buğday proteinlerine karşı alerjik reaksiyon geliştirmesi sonucu ortaya çıkar ve bazen nefes darlığı, kurdeşen veya anafilaksi gibi ciddi alerjik belirtilere neden olabilir.
Glüten tükettikten sonra ortaya çıkan belirtilerin nedenini anlayabilmek için öncelikle çölyak hastalığı ve buğday alerjisinin dışlanması gerekir. Bu nedenle uzun süredir devam eden şikâyetlerde laboratuvar değerlendirmesi önemlidir.
7. Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Belirtileri Nelerdir?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığında görülen belirtiler büyük ölçüde birbirine benzeyebilir. Ancak çölyak hastalığında bağırsak hasarı gelişebildiği için belirtiler zamanla daha ciddi beslenme bozukluklarına ve vitamin eksikliklerine yol açabilir.
Belirtiler yalnızca sindirim sistemi ile sınırlı değildir. Bazı kişilerde ilk bulgu demir eksikliği, kronik yorgunluk veya nedeni açıklanamayan kansızlık olabilir. Bu nedenle özellikle uzun süredir devam eden ve nedeni belirlenemeyen yakınmalarda çölyak hastalığı da akılda tutulmalıdır.
Sindirim Sistemi Belirtileri
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığında en sık görülen belirtiler sindirim sistemi ile ilgilidir. Ancak bu belirtiler yalnızca bu hastalıklara özgü değildir; irritabl bağırsak sendromu (IBS), laktoz intoleransı veya farklı sindirim sistemi hastalıklarında da görülebilir. Bu nedenle belirtilerin uzun süre devam etmesi veya tekrarlaması durumunda laboratuvar testleri ile değerlendirme yapılması önemlidir.
Başlıca sindirim sistemi belirtileri şunlardır:
Karın şişkinliği: Glüten içeren besinlerin tüketilmesinden sonra karında dolgunluk, gerginlik ve şişkinlik hissi oluşabilir. Bazı kişilerde şikâyetler birkaç saat içinde ortaya çıkarken, bazılarında gün boyunca devam edebilir.
Gaz artışı: Besinlerin sindirimi ve emilimindeki değişikliklere bağlı olarak bağırsaklarda gaz oluşumu artabilir. Bu durum sık gaz çıkarma, karında baskı hissi ve rahatsızlık hissine neden olabilir.
Karın ağrısı ve kramp: Hafif bir rahatsızlık hissinden şiddetli kramplara kadar değişebilen karın ağrıları görülebilir. Özellikle yemeklerden sonra düzenli olarak tekrar eden karın ağrıları çölyak hastalığı veya glüten hassasiyeti açısından değerlendirilmelidir.
İshal: Çölyak hastalığında ince bağırsakta gelişen hasar nedeniyle besinlerin emilimi bozulabilir ve kronik ishal görülebilir. Uzun süre devam eden ishal; sıvı kaybı, kilo kaybı ve vitamin-mineral eksikliklerine yol açabilir.
Kabızlık: Her çölyak hastasında ishal görülmez. Bazı kişilerde ilk belirti uzun süre devam eden kabızlık olabilir. Bu nedenle yalnızca kabızlık veya yalnızca ishal bulunması çölyak hastalığını dışlamak için yeterli değildir.
Bulantı ve hazımsızlık: Glüten içeren besinlerin tüketilmesinden sonra mide bulantısı, hazımsızlık, mide dolgunluğu veya yemek sonrası rahatsızlık hissi gelişebilir. Bu belirtiler farklı sindirim sistemi hastalıklarında da görülebildiğinden tek başına tanı koydurucu değildir.
Erken doyma hissi: Bazı kişiler normal porsiyonlarda yemek yemelerine rağmen kısa sürede doyduklarını hissedebilir. Bu durum sindirim sistemi şikâyetleriyle birlikte görülebilir.
Yağlı ve kötü kokulu dışkılama: Emilim bozukluğunun belirgin olduğu çölyak hastalarında dışkının hacmi artabilir, yağlı bir görünüm alabilir ve normalden daha kötü kokabilir. Bu durum özellikle uzun süre tanı almayan kişilerde görülebilir.
Sindirim Sistemi Dışında Görülebilen Belirtiler
Çölyak hastalığı yalnızca sindirim sistemini etkilemez. Özellikle uzun süre tanı almayan kişilerde besin emiliminin bozulmasına bağlı olarak vitamin ve mineral eksiklikleri gelişebilir. Bu durum, sindirim sistemi dışında farklı organ ve sistemleri etkileyen belirtilerin ortaya çıkmasına neden olabilir.
Sindirim sistemi dışında görülebilen başlıca belirtiler şunlardır:
Demir eksikliği ve kansızlık: Çölyak hastalığında demir emiliminin bozulmasına bağlı olarak demir eksikliği ve demir eksikliği anemisi gelişebilir. Buna bağlı olarak halsizlik, çabuk yorulma, nefes darlığı, baş dönmesi ve soluk cilt görünümü ortaya çıkabilir. Özellikle nedeni açıklanamayan demir eksikliği bulunan erişkinlerde çölyak hastalığı araştırılabilir.
B12 vitamini ve folat eksikliği: Emilim bozukluğu nedeniyle B12 vitamini ve folat düzeylerinde azalma görülebilir. Bu durum unutkanlık, dikkat dağınıklığı, konsantrasyon güçlüğü, ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma hissi ve halsizlik gibi belirtilere yol açabilir.
D vitamini eksikliği ve kemik sağlığı sorunları: Çölyak hastalarında D vitamini ve kalsiyum emilimi etkilenebilir. Uzun süre devam eden eksiklik; kemik ağrıları, kas güçsüzlüğü, kemik mineral yoğunluğunda azalma ve osteoporoz riskinde artışa neden olabilir.
Halsizlik ve kronik yorgunluk: Sürekli yorgun hissetmek, çölyak hastalığının en sık görülen belirtilerinden biridir. Besin emilimindeki bozulma, vitamin eksiklikleri ve kansızlık bu yorgunluk hissinin daha belirgin hale gelmesine neden olabilir.
Baş ağrısı ve migren: Bazı kişilerde glüten tüketimi sonrasında tekrarlayan baş ağrıları veya migren atakları görülebilir. Baş ağrısı tek başına çölyak hastalığını düşündürmese de diğer belirtilerle birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Beyin sisi (Brain Fog): Bazı kişiler odaklanmakta güçlük, unutkanlık, zihinsel yavaşlama, dikkat dağınıklığı ve konsantrasyon kaybı yaşayabilir. Halk arasında "beyin sisi" olarak adlandırılan bu durum, günlük yaşamı ve iş performansını olumsuz etkileyebilir.
Kas ve eklem ağrıları: Özellikle uzun süre tanı almayan çölyak hastalarında vitamin ve mineral eksikliklerine bağlı olarak kas ağrıları, eklem ağrıları ve kas güçsüzlüğü görülebilir.
İstemsiz kilo kaybı: Besinlerin yeterince emilememesi nedeniyle bazı kişilerde açıklanamayan kilo kaybı gelişebilir. Çocuklarda ise kilo alamama, boy uzamasında yavaşlama ve büyüme-gelişme geriliği görülebilir.
Ağız içinde tekrarlayan yaralar (aft): Bazı çölyak hastalarında sık tekrarlayan aftlar görülebilir. Özellikle başka bir neden bulunamayan ağız yaralarının çölyak hastalığı ile ilişkili olabileceği unutulmamalıdır.
Cilt bulguları: Çölyak hastalığında, Dermatitis Herpetiformis adı verilen kaşıntılı ve kabarcıklı döküntüler görülebilir. Bu cilt hastalığı, çölyağın deri bulgularından biri olarak kabul edilir ve bazı kişilerde sindirim sistemi belirtilerinden önce ortaya çıkabilir.
Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği: Çocuklarda çölyak hastalığı; boy uzamasında yavaşlama, kilo alamama, iştahsızlık ve ergenlik gelişiminde gecikme gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Bu nedenle büyüme eğrisinde beklenmeyen değişiklikler görülen çocuklarda çölyak hastalığı da değerlendirilmelidir.
Üreme sağlığı ile ilgili sorunlar: Bazı çalışmalarda tanı almamış çölyak hastalığının adet düzensizliği, gebe kalmada güçlük veya tekrarlayan düşüklerle ilişkili olabileceği bildirilmiştir. Bu nedenle nedeni açıklanamayan üreme sağlığı sorunlarında, hekim gerekli görürse çölyak açısından değerlendirme yapılabilir.
8. Glüten Hassasiyeti mi Çölyak mı Nasıl Anlaşılır?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığı yalnızca belirtilere bakılarak birbirinden ayırt edilemez. Her iki durumda da şişkinlik, karın ağrısı, ishal veya halsizlik gibi benzer şikâyetler görülebilir. Bu nedenle doğru tanı için laboratuvar testleri ve gerektiğinde ileri tetkiklerden yararlanılır.
Pek çok kişi glüten tükettikten sonra yaşadığı sindirim sistemi sorunlarını doğrudan glüten hassasiyeti olarak değerlendirebilir. Ancak bu belirtilerin altında çölyak hastalığı, buğday alerjisi, irritabl bağırsak sendromu (IBS), laktoz intoleransı veya farklı sindirim sistemi hastalıkları da bulunabilir. Bu nedenle kendi kendine tanı koymak veya glütensiz beslenmeye başlamak doğru bir yaklaşım değildir.
Tanı süreci genellikle aşağıdaki basamaklardan oluşur:
Kişinin şikâyetleri ve tıbbi öyküsünün değerlendirilmesi
Fizik muayene
Çölyak hastalığına yönelik serolojik kan testleri
Gerekli durumlarda hemogram, biyokimya testleri ve vitamin-mineral düzeylerinin değerlendirilmesi
Gerektiğinde gastroenteroloji uzmanı tarafından endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi yapılması
Laboratuvar testlerinde çölyak hastalığı dışlandıktan sonra glüten tüketimi ile belirtiler arasındaki ilişki hekim tarafından değerlendirilir. Çölyak hastalığı ve buğday alerjisi saptanmayan ancak glüten tüketimiyle yakınmaları tekrarlayan kişilerde glüten hassasiyeti düşünülebilir.
9. Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Tedavi Edilebilir mi?
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığında uygulanan tedavi yaklaşımı birbirinden farklıdır. Her iki durumda da beslenme düzeni önemli olmakla birlikte, çölyak hastalığında yaşam boyu glütensiz beslenme gerekirken glüten hassasiyetinde yaklaşım kişiye göre değişebilir.
Çölyak Hastalığında Tedavi
Çölyak hastalığının günümüzde bilinen tek etkili tedavisi, ömür boyu glütensiz beslenmedir.
Glütensiz diyet sayesinde:
Bağırsaklardaki hasarın iyileşmesi desteklenebilir.
Belirtiler zamanla azalabilir.
Besin emilimi düzelebilir.
Vitamin ve mineral eksiklikleri kontrol altına alınabilir.
Hastalığa bağlı uzun dönem komplikasyonların gelişme riski azaltılabilir.
Glütensiz beslenme yalnızca ekmek ve makarnayı bırakmak anlamına gelmez. Hazır gıdalar, soslar, işlenmiş ürünler ve çapraz bulaş riski bulunan yiyecekler konusunda da dikkatli olunması gerekir.
Tedavi sürecinde hekim gerekli görürse demir, B12 vitamini, folat, D vitamini veya kalsiyum eksiklikleri için ek tedavi planlayabilir.
Glüten Hassasiyetinde Tedavi
Glüten hassasiyetinde tedavi kişiye özeldir. Amaç, belirtilere neden olan beslenme düzenini belirlemek ve kişinin yaşam kalitesini artırmaktır.
Tedavi sürecinde:
Şikâyetlere neden olan besinler değerlendirilir.
Gerekli durumlarda hekim veya diyetisyen kontrolünde beslenme düzeni planlanır.
Gereksiz besin kısıtlamalarından kaçınılır.
Belirtiler düzenli olarak takip edilir.
Her glüten hassasiyeti bulunan kişinin çölyak hastalarındaki kadar katı ve yaşam boyu glütensiz beslenmesi gerekmeyebilir. Bu nedenle beslenme planının mutlaka kişiye özel olarak düzenlenmesi önemlidir.
Ayrıca hem çölyak hastalarında hem de glüten hassasiyeti bulunan kişilerde düzenli hekim kontrolü ve gerektiğinde laboratuvar testleri ile vitamin-mineral düzeylerinin izlenmesi tedavi sürecinin önemli bir parçasıdır.
10. İnvitro Laboratuvarı'nda Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Test Süreci
Glüten hassasiyeti veya çölyak hastalığından şüpheleniliyorsa doğru tanıya ulaşabilmek için test sürecinin planlı ve doğru şekilde yürütülmesi önemlidir. Özellikle çölyak hastalığında laboratuvar testlerinin doğru zamanda yapılması, güvenilir sonuç elde edilmesi açısından büyük önem taşır.
İnvitro Laboratuvarı'nda çölyak şüphesi bulunan kişiler için istenebilen serolojik testler, kan tahlilleri ve biyokimya testleri, hekimin talebi doğrultusunda güvenilir laboratuvar standartlarında çalışılmaktadır.
Test süreci genel olarak şu şekilde ilerler:
Hekim tarafından istenen testler değerlendirilir.
Gerekli kan örnekleri uygun koşullarda alınır.
Numuneler laboratuvar standartlarına uygun şekilde analiz edilir.
Sonuçlar raporlanarak hekimin değerlendirmesine sunulur.
Gerekli görülen durumlarda gastroenteroloji uzmanı tarafından ileri incelemeler planlanabilir.
Çölyak hastalığı yalnızca tek bir laboratuvar sonucuyla değerlendirilen bir hastalık değildir. Serolojik testlerin yanı sıra kişinin belirtileri, fizik muayenesi, kan tahlili sonuçları ve gerektiğinde endoskopi bulguları birlikte değerlendirilerek tanı süreci tamamlanır.
İnvitro Laboratuvarı'nda yapılan laboratuvar testleri sayesinde çölyak hastalığına yönelik ilk değerlendirme gerçekleştirilebilir. Test sonuçları doğrultusunda hekiminiz gerekli gördüğü durumlarda ileri incelemeler planlayabilir.
11. Glüten Hassasiyeti ve Çölyak Hastalığı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
1. Glüten hassasiyeti ile çölyak aynı şey midir?
Hayır. Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığı farklı durumlardır. Çölyak hastalığında bağışıklık sistemi ince bağırsağa zarar veren otoimmün bir reaksiyon geliştirirken, glüten hassasiyetinde bu tür kalıcı bağırsak hasarı görülmez.
2. Glüten hassasiyeti kan tahlilinde çıkar mı?
Hayır. Günümüzde glüten hassasiyetini kesin olarak gösteren tek bir laboratuvar testi bulunmamaktadır. Tanı sürecinde öncelikle çölyak hastalığı ve buğday alerjisi dışlanır.
3. Çölyak kan tahlilinde belli olur mu?
Evet. Çölyak hastalığının değerlendirilmesinde Anti tTG IgA, Total IgA, EMA ve DGP gibi serolojik testlerden yararlanılabilir. Ancak kesin tanı için bazı kişilerde endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi de gerekebilir.
4. Çölyak testi aç karnına mı yapılır?
Çoğu durumda çölyak antikor testleri için açlık gerekmez. Ancak aynı gün yapılacak diğer kan tahlilleri nedeniyle laboratuvar tarafından aç kalmanız istenebilir.
5. Test yaptırmadan önce glütensiz diyete başlanabilir mi?
Hayır. Testlerden önce glütensiz beslenmeye başlanması çölyak antikorlarının azalmasına ve laboratuvar sonuçlarının yanıltıcı çıkmasına neden olabilir.
6. Çölyak hastalığı sonradan ortaya çıkabilir mi?
Evet. Çölyak hastalığı yalnızca çocukluk döneminde görülmez. Genetik yatkınlığı bulunan kişilerde her yaşta ortaya çıkabilir.
7. Çölyak hastalığı genetik midir?
Çölyak hastalığında genetik yatkınlık önemli rol oynar. Birinci derece akrabalarında çölyak hastalığı bulunan kişilerde risk toplum ortalamasına göre daha yüksektir.
8. Glüten hassasiyeti tedavi edilebilir mi?
Glüten hassasiyetinde tedavi, belirtilerin kontrol altına alınmasına yönelik planlanır. Beslenme düzeni kişiye özel olarak değerlendirilmeli ve gereksiz besin kısıtlamalarından kaçınılmalıdır.
9. Çölyak hastalığının tedavisi var mıdır?
Çölyak hastalığında günümüzde bilinen en etkili tedavi, yaşam boyu glütensiz beslenmedir. Hekim gerekli görürse vitamin ve mineral eksikliklerine yönelik ek tedaviler de planlanabilir.
10. Çölyak hastalarında hangi vitamin eksiklikleri görülebilir?
Besin emilimindeki bozulmaya bağlı olarak demir, ferritin, B12 vitamini, folat, D vitamini ve kalsiyum eksiklikleri görülebilir.
12. İletişim ve Destek
Glüten hassasiyeti ve çölyak hastalığı, benzer belirtiler gösterebilen ancak tanı ve tedavi süreçleri birbirinden farklı olan durumlardır. Özellikle uzun süredir devam eden şişkinlik, karın ağrısı, kronik ishal, açıklanamayan demir eksikliği, B12 vitamini eksikliği veya sürekli yorgunluk gibi şikâyetleriniz varsa, altta yatan nedenin belirlenmesi için laboratuvar değerlendirmesi yapılması önemlidir.
Erken dönemde yapılan doğru değerlendirme, hem gereksiz beslenme kısıtlamalarının önüne geçilmesine hem de çölyak hastalığının zamanında tanınmasına yardımcı olabilir.
İnvitro Laboratuvarı'nda çölyak hastalığının değerlendirilmesinde kullanılabilen serolojik testler, kan tahlilleri ve biyokimya testleri, hekimin talebi doğrultusunda güvenilir laboratuvar standartlarında gerçekleştirilmektedir. Test süreci hakkında bilgi almak veya laboratuvar hizmetlerimizle ilgili sorularınızı iletmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Size en kısa sürede ulaşabilmemiz ve sorularınızı yanıtlayabilmemiz için 0216 414 44 55 numaralı telefondan bize ulaşabilir veya invitro@invitro.com.tr adresine e-posta göndererek destek alabilirsiniz.
Referanslar:
Northwestern Medicine: https://www.nm.org/healthbeat/healthy-tips/celiac-disease-vs-glüten-intolerance-infographic
Food Allergy Canada: https://foodallergycanada.ca/myth-vs-fact-celiac-disease-vs-wheat-allergy/
Cleveland Clinic: https://health.clevelandclinic.org/glüten-sensitivity-celiac-disease-wheat-allergy-differences
Yorumlar