Diyabet Nedir? Belirtileri, Risk Faktörleri ve Diyabet Testleri

Güncelleme tarihi: 22 Eki

Diyabet, kandaki glukoz düzeyinin normalden yüksek seyretmesine yol açan kronik bir metabolizma hastalığıdır. Bunun nedeni vücudun yeterli insülin üretememesi, üretilen insülini etkili kullanamaması veya her iki durumun birlikte görülmesi olabilir.
Diyabette temel sorun kan şekerinin yüksek seyretmesidir; ancak uzun süre kontrolsüz kalan yüksek kan şekeri zaman içinde kalp-damar sistemi, böbrekler, gözler ve sinir sistemi dahil farklı organ ve sistemleri de etkileyebilir. Özellikle tip 2 diyabet ise erken dönemde belirgin bir şikâyet yaratmayabilir.
Bu nedenle diyabetin ne olduğunu, kimlerde riskin daha yüksek olabileceğini, hangi belirtilerin görülebileceğini ve tanıda hangi laboratuvar testlerinin kullanıldığını birlikte anlamak önemlidir.
1. Diyabet (Şeker Hastalığı) Nedir?
Vücut enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü glukozdan karşılar. Besinlerle alınan karbonhidratların sindirilmesiyle oluşan glukoz kana geçer ve hücrelere taşınır.
Bu süreçte pankreas tarafından üretilen insülin hormonu önemli rol oynar. İnsülin, glukozun hücreler tarafından kullanılmasına yardımcı olur ve kan şekeri dengesinin korunmasına katkı sağlar.
Diyabette ise bu sistem gerektiği gibi çalışmaz. Vücut yeterli insülin üretemeyebilir veya hücreler insüline beklenen yanıtı vermeyebilir. Bunun sonucunda glukoz kanda birikmeye ve kan şekeri yükselmeye başlayabilir.
Glukozun vücuttaki rolü, kan şekeri yüksekliği ve düşüklüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için Glukoz Nedir? Kan Şekeri Yüksekliği ve Düşüklüğü Ne Anlama Gelir? yazımızı inceleyebilirsiniz.
İnsülin hormonunun nasıl çalıştığı ve yüksek veya düşük insülin düzeylerinin ne anlama gelebileceği hakkında ayrıntılı bilgi için İnsülin Nedir? Yüksekliği ve Düşüklüğü Ne Anlama Gelir? yazımızı okuyabilirsiniz.
2. Diyabet Türleri Nelerdir?
Diyabet tek bir hastalık değildir. Farklı nedenlerle ortaya çıkabilen farklı diyabet türleri vardır.
Diyabet türü | Genel olarak ne olur? |
Tip 1 diyabet | Bağışıklık sistemi pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine zarar verir ve insülin üretimi belirgin şekilde azalır. |
Tip 2 diyabet | Vücut insülini yeterince etkili kullanamaz ve zamanla pankreasın insülin üretimi de yetersiz kalabilir. |
Gestasyonel diyabet | Gebelik sırasında ortaya çıkan glukoz metabolizması bozukluğudur. |
Diğer özel diyabet türleri | Bazı genetik hastalıklar, pankreas hastalıkları veya belirli ilaçlar gibi başka nedenlerle ilişkili olabilir. |
Tip 2 diyabet en sık görülen diyabet türüdür ve genellikle insülin direnciyle ilişkilidir.
3. Prediyabet Nedir?
Prediyabet, kan şekeri düzeylerinin normal kabul edilen aralığın üzerinde olduğu ancak diyabet tanı sınırlarına ulaşmadığı durumdur.
Prediyabeti olan kişilerde tip 2 diyabet gelişme riski artabilir. Ancak prediyabet, kişinin mutlaka diyabet geliştireceği anlamına gelmez.
Prediyabet çoğu zaman belirgin bir belirtiye neden olmaz. Bu nedenle özellikle risk faktörü bulunan kişilerde kan şekeri değerlerinin uygun laboratuvar testleriyle değerlendirilmesi önemlidir. Bu amaçla kullanılan testlere yazının ilerleyen bölümünde ayrıntılı olarak değineceğiz.
4. Diyabet Belirtileri Nelerdir?
Diyabet bazı kişilerde belirgin belirtilere yol açarken, özellikle tip 2 diyabetin erken dönemlerinde hiçbir şikâyet olmayabilir.
Kan şekeri yükseldiğinde görülebilecek belirtiler arasında:
Sık idrara çıkma
Fazla susama
Sık acıkma
Açıklanamayan kilo kaybı
Yorgunluk
Bulanık görme
Yaraların geç iyileşmesi
Tekrarlayan bazı enfeksiyonlar
El veya ayaklarda uyuşma ve karıncalanma
yer alabilir.
Bu belirtilerden bir veya birkaçının bulunması mutlaka diyabet olduğunuz anlamına gelmez. Benzer şikâyetler farklı sağlık durumlarında da görülebilir. Ancak özellikle sık susama, sık idrara çıkma ve açıklanamayan kilo kaybı gibi belirtiler birlikte görülüyorsa, kan şekeri açısından değerlendirme gerekebilir.
5. Diyabet Neden Olur?
Diyabetin nedeni diyabet türüne göre değişir.
Tip 1 Diyabet Neden Olur?
Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine zarar vermesi sonucu gelişir. Bunun sonucunda vücut yeterli insülin üretemez.
Tip 1 diyabet yaşam tarzı alışkanlıklarından kaynaklanmaz.
Tip 2 Diyabet Neden Olur?
Tip 2 diyabette genellikle önce insülin direnci gelişir. Kas, yağ ve karaciğer gibi dokular insüline yeterli yanıt vermez.
Pankreas başlangıçta bu durumu dengelemek için daha fazla insülin üretmeye çalışabilir. Ancak zaman içinde insülin üretimi vücudun ihtiyacını karşılamakta yetersiz kalabilir ve kan şekeri yükselmeye başlayabilir.
Tip 2 diyabet gelişiminde genetik yatkınlık, kilo durumu, fiziksel aktivite ve yaş gibi birden fazla faktör rol oynayabilir.
İnsülin direncinin ne olduğu, risk faktörleri ve HOMA-IR'ın nasıl hesaplandığı hakkında ayrıntılı bilgi için İnsülin Direnci Nedir? HOMA-IR Nedir ve Nasıl Hesaplanır? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Kimlerde Tip 2 Diyabet Riski Daha Yüksek Olabilir?
Tip 2 diyabet riski bazı kişilerde daha yüksek olabilir.
Riskle ilişkili faktörler arasında:
Fazla kilo veya obezite
Özellikle karın çevresinde yağlanma
Fiziksel hareketsizlik
Ailede tip 2 diyabet öyküsü
Prediyabet öyküsü
Gebelik diyabeti öyküsü
Polikistik over sendromu (PCOS)
Yüksek tansiyon
Trigliserid yüksekliği veya HDL kolesterol düşüklüğü
İleri yaş
Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı
yer alabilir.
Bu risk faktörlerinden bir veya birkaçının bulunması kişinin mutlaka diyabet olduğu veya ileride diyabet geliştireceği anlamına gelmez.

6. Diyabet Nasıl Anlaşılır?
Diyabet yalnızca belirtilere bakılarak anlaşılmaz. Özellikle tip 2 diyabet uzun süre belirgin bir şikâyet yaratmadan ilerleyebilir.
Tanıda kişinin belirtileri ve risk faktörleriyle birlikte laboratuvar testlerinden yararlanılır. Kullanılacak test kişinin durumuna göre değişebilir ve bazı durumlarda anormal bir sonucun tekrar edilmesi veya farklı bir testle doğrulanması gerekebilir.
7. Diyabet İçin Hangi Testler Yapılır?
Diyabet ve prediyabet araştırılırken kullanılan testler aynı şeyi ölçmez. Her test glukoz metabolizmasına farklı bir açıdan bakar.
Test | Ne hakkında bilgi verir? | Açlık gerekir mi? |
Açlık plazma glukozu | En az 8 saatlik açlık sonrasındaki kan glukozunu gösterir | Evet |
HbA1c | Yaklaşık son 2–3 aylık ortalama kan şekeri hakkında bilgi verir | Tek başına genellikle hayır |
75 g OGTT | Glukoz alındıktan sonra vücudun glukoza verdiği yanıtı gösterir | Test öncesi hazırlık ve açlık gerekir |
Rastgele plazma glukozu | Günün herhangi bir anındaki kan glukozunu ölçer | Hayır |
Açlık Kan Şekeri
Açlık plazma glukozu, en az 8 saatlik kalori almadan geçirilen sürenin ardından kandaki glukoz düzeyini ölçer.
Diyabet tanısı bulunmayan, gebe olmayan yetişkinlerde genel olarak:
Açlık plazma glukozu | Genel değerlendirme |
99 mg/dL ve altı | Normal aralık |
100–125 mg/dL | Prediyabet aralığı |
126 mg/dL ve üzeri | Diyabet açısından değerlendirme gerektiren aralık |
Kan şekeri ve glukoz yüksekliği veya düşüklüğünün ne anlama gelebileceği hakkında ayrıntılı bilgi için Glukoz Nedir? Kan Şekeri Yüksekliği ve Düşüklüğü Ne Anlama Gelir? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Testin nasıl yapıldığı, hazırlık koşulları ve numune verme süreci hakkında bilgi için Kan Şekeri Testi (Glukoz Testi) sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
HbA1c
HbA1c, kandaki glukozun hemoglobine bağlanması üzerinden yaklaşık son 2–3 aylık ortalama kan şekeri hakkında bilgi verir.
Genel değerlendirmede:
HbA1c | Genel değerlendirme |
%5,7'nin altında | Normal aralık |
%5,7–6,4 | Prediyabet aralığı |
%6,5 ve üzeri | Diyabet açısından değerlendirme gerektiren aralık |
HbA1c tek bir öğünün veya o günkü kan şekeri değişiminin sonucunu göstermez.
HbA1c yüksekliği ve düşüklüğünün ne anlama gelebileceği hakkında ayrıntılı bilgi için HbA1c Nedir? Düşüklüğü ve Yüksekliği Ne Anlama Gelir? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Testin uygulanması, hazırlık koşulları ve numune verme süreci hakkında bilgi için HbA1c Testi sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT)
OGTT, vücudun belirli miktarda glukoza nasıl yanıt verdiğini değerlendiren standartlaştırılmış bir testtir.
75 g glukoz kullanılan OGTT'nin 2. saat ölçümünde genel olarak:
2. saat plazma glukozu | Genel değerlendirme |
139 mg/dL ve altı | Normal glukoz toleransı |
140–199 mg/dL | Bozulmuş glukoz toleransı / prediyabet |
200 mg/dL ve üzeri | Diyabet açısından değerlendirme gerektiren aralık |
Bu değerler standart OGTT koşulları içindir. Herhangi bir öğünden iki saat sonra ölçülen kan şekeriyle aynı şekilde yorumlanmamalıdır.
Rastgele Plazma Glukozu
Rastgele glukoz ölçümü günün herhangi bir saatinde, son öğünün üzerinden geçen süre dikkate alınmadan yapılabilir.
Klasik hiperglisemi belirtileri veya hiperglisemik kriz bulunan bir kişide 200 mg/dL ve üzerindeki rastgele plazma glukozu diyabet tanısında kullanılabilir.
Belirti bulunmayan kişilerde ise tek başına rastgele glukoz sonucu aynı şekilde yorumlanmaz.
Belirgin hiperglisemi bulunmayan kişilerde diyabet tanısının doğrulanması için iki anormal test sonucu gerekir. Bunlar aynı zamanda yapılan iki farklı test veya farklı zamanlarda tekrarlanan testler olabilir.
8. HbA1c mi Açlık Kan Şekeri mi Daha Önemlidir?
Bu testlerden biri diğerinin her durumda “daha iyi” versiyonu değildir. Farklı bilgiler verirler.
Açlık Kan Şekeri | HbA1c | |
Neyi gösterir? | Ölçüm anındaki açlık glukozunu | Yaklaşık son 2–3 aylık ortalama glukoz düzeyi hakkında bilgi verir |
Açlık gerekir mi? | Evet | Tek başına genellikle hayır |
Günlük değişikliklerden etkilenir mi? | Daha fazla | Tek bir günlük değişimden daha az |
Prediyabet/diyabet değerlendirmesinde kullanılabilir mi? | Evet | Evet |
Bu nedenle bir kişinin açlık glukozu normal sınırlarda bulunurken HbA1c'si prediyabet aralığında olabilir veya bunun tersi görülebilir. Farklı testler glukoz metabolizmasının farklı yönlerini gösterdiği için sonuçlar her zaman birebir örtüşmeyebilir.
Sonuçlar arasında belirgin bir uyumsuzluk olduğunda hangi testin tekrarlanacağı veya başka bir test gerekip gerekmediği sağlık profesyoneli tarafından belirlenir.
9. İnsülin Direnci ile Diyabet Aynı Şey midir?
Hayır. İnsülin direnci, hücrelerin insüline beklenen yanıtı verememesi durumudur. Tip 2 diyabet gelişiminde önemli bir rol oynayabilir, ancak insülin direnci olan herkes diyabet değildir.
İnsülin direncinin erken dönemlerinde pankreas daha fazla insülin üreterek kan şekerini normal aralıkta tutabilir. Bu nedenle kişinin glukoz veya HbA1c sonucu henüz normal olabilir.
HOMA-IR Diyabet Testi midir?
Hayır. HOMA-IR, açlık glukozu ve açlık insülini kullanılarak hesaplanan ve insülin direnci hakkında yardımcı bilgi sağlayan bir göstergedir.
Diyabet tanısı koymak için kullanılan temel testlerden biri değildir.
İnsülin direncinin nasıl değerlendirildiği ve HOMA-IR hakkında daha ayrıntılı bilgi için İnsülin Direnci Nedir? HOMA-IR Nedir ve Nasıl Hesaplanır? yazımızı inceleyebilirsiniz.
10. Diyabet Testleri İçin Aç Olmak Gerekir mi?
Her test için aynı hazırlık gerekmez.
Açlık plazma glukozu: En az 8 saatlik açlık gerekir.
HbA1c: Tek başına yapılacaksa genellikle açlık gerekmez.
OGTT: Test öncesinde özel hazırlık ve açlık gerekir.
Rastgele glukoz: Açlık gerekmez.
Aynı kan örneğinde başka testler de yapılacaksa, hazırlık koşulları değişebilir.
Hangi biyokimya testlerinde açlık gerektiği ve test öncesinde nelere dikkat edilmesi gerektiği hakkında ayrıntılı bilgi için Biyokimya Testinde Açlık Süresi Neden Önemlidir? Kaç Saat Aç Kalınmalı? yazımızı inceleyebilirsiniz.

Ne Zaman Diyabet Testi Yaptırmak Gerekebilir?
Diyabet testi yalnızca belirti olduğunda yapılmaz. Özellikle tip 2 diyabet belirti vermeden gelişebildiği için risk faktörleri de önemlidir.
Sağlık profesyoneli;
Diyabet belirtileri bulunan kişilerde
Tip 2 diyabet açısından risk faktörleri bulunan kişilerde
Daha önce prediyabet saptananlarda
Önceki testlerinde sınırda veya yüksek glukoz sonuçları bulunanlarda
Gebelik sırasında uygun dönemde ve gerekli koşullarda
diyabet açısından test önerebilir.
Hangi testin uygun olduğu ve ne zaman tekrarlanması gerektiği kişinin yaşı, sağlık durumu, risk faktörleri ve önceki sonuçlarına göre değişebilir.
Diyabet Paneli Hakkında Bilgi Alın
Diyabet ve prediyabet açısından kullanılan laboratuvar testlerini birlikte değerlendirmek için Diyabet Paneli sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Panel kapsamı, test öncesi hazırlık, numune verme süreci, tahmini sonuç süresi ve güncel ücret bilgisi için İnvitro Laboratuvarı ile iletişime geçebilirsiniz.
Diyabet Tanısından Sonra Hangi Testler Takipte Kullanılabilir?
Diyabet tanısından sonra amaç yalnızca kan şekeri düzeyini takip etmek değildir. Kan şekeri kontrolünün yanı sıra diyabetle ilişkili olabilecek diğer sağlık risklerinin de izlenmesi gerekebilir.
Kişinin durumuna göre takipte:
Test | Neden kullanılabilir? |
HbA1c | Uzun dönem glukoz kontrolünü izlemeye yardımcı olur |
Kan glukozu ölçümleri | Belirli zamanlardaki glukoz düzeylerini takip etmeye yardımcı olur |
Böbrek fonksiyon testleri | Böbrek sağlığı hakkında bilgi verir |
İdrarda albümin | Diyabetle ilişkili böbrek etkileniminin araştırılmasında kullanılabilir |
Lipid profili | Kalp-damar riskinin değerlendirilmesine yardımcı olur |
Bu testlerin hepsi diyabet tanısı koymak için kullanılmaz. Bazıları diyabet tanısından sonra kan şekeri kontrolünü veya diyabetle ilişkili sağlık risklerini takip etmek amacıyla istenir.
Hangi testlerin ne sıklıkta yapılacağı kişinin diyabet türüne, tedavisine, önceki sonuçlarına ve genel sağlık durumuna göre değişebilir.
11. Diyabet Nasıl Yönetilir?
Diyabet yönetimi herkes için aynı değildir. Diyabetin türü, kan şekeri düzeyleri, kişinin genel sağlık durumu ve kullandığı tedaviler planlamayı etkiler.
Beslenme ve fiziksel aktivite diyabet yönetiminin önemli parçalarıdır. Bazı kişilerde bunlara ilaç tedavisi eklenirken, tip 1 diyabette ve bazı tip 2 diyabet durumlarında insülin tedavisi gerekir. Kan şekeri ve HbA1c takibi de uygulanan planın ne kadar etkili olduğunu görmeye yardımcı olur.
Bu nedenle diyabet yönetimi yalnızca kan şekerini düşürmekten ibaret değildir. Kan şekeri kontrolünün yanı sıra uzun dönem sağlık risklerinin takip edilmesini de içerir.
Tedavi ve takip planı kişinin ihtiyaçlarına göre sağlık profesyoneli tarafından belirlenmelidir.
12. Diyabet (Şeker Hastalığı) Hakkında Sık Sorulan Sorular
Diyabet nedir?
Diyabet, vücudun yeterli insülin üretememesi veya üretilen insülini etkili kullanamaması sonucunda kan glukozunun yüksek seyretmesiyle karakterize kronik bir metabolizma hastalığıdır.
Prediyabet diyabet midir?
Hayır. Prediyabet, kan şekeri değerlerinin normal aralığın üzerinde ancak diyabet tanı sınırlarının altında olduğu durumdur. Tip 2 diyabet gelişme riskinin arttığını gösterebilir ancak prediyabeti olan herkes diyabet geliştirmez.
Diyabet hangi testlerle anlaşılır?
Diyabet değerlendirmesinde açlık plazma glukozu, HbA1c ve 75 g OGTT kullanılabilir. Klasik hiperglisemi belirtileri veya hiperglisemik kriz bulunan kişilerde rastgele plazma glukozu da tanıda kullanılabilir.
Tek bir yüksek kan şekeri sonucu diyabet anlamına gelir mi?
Her durumda hayır. Belirgin hiperglisemi bulunmadığında diyabet tanısının doğrulanması için iki anormal test sonucu gerekir.
Açlık şekeri normal olduğu halde HbA1c yüksek olabilir mi?
Evet. Açlık glukozu ve HbA1c glukoz metabolizmasının farklı yönlerini gösterdiği için sonuçlar her zaman birebir örtüşmeyebilir.
HOMA-IR yüksekliği diyabet anlamına gelir mi?
Hayır. HOMA-IR insülin direnci hakkında yardımcı bilgi sağlayan bir hesaplamadır. Diyabet tanısı için kullanılan temel testlerden biri değildir.
Diyabet testi için aç olmak gerekir mi?
Yapılacak teste bağlıdır. Açlık glukozu ve OGTT için açlık gerekirken HbA1c ve rastgele glukoz ölçümü için aynı şekilde açlık gerekmez.
HbA1c diyabet tanısında kullanılabilir mi?
Evet. Uygun laboratuvar yöntemiyle ölçülen HbA1c diyabet ve prediyabet değerlendirmesinde kullanılabilen testlerden biridir.
Diyabet belirti vermeden ortaya çıkabilir mi?
Evet. Özellikle tip 2 diyabet uzun süre belirgin şikâyete neden olmayabilir. Bu nedenle risk faktörü bulunan kişilerde uygun zamanda tarama yapılması önemli olabilir.
Hangi testin uygun olduğu ve ne zaman tekrarlanması gerektiği kişinin yaşı, sağlık durumu, risk faktörleri ve önceki sonuçlarına göre değişebilir.
Diyabet ve Prediyabet Testleri Hakkında Bilgi Alın
Diyabet ve prediyabet değerlendirmesinde kullanılan laboratuvar testleri, hazırlık koşulları, numune verme süreci, tahmini sonuç süresi ve güncel ücret bilgisi hakkında bilgi almak için İnvitro Laboratuvarı ile iletişime geçebilirsiniz.
Referanslar:
Türkiye Diyabet Vakfı: https://www.turkdiab.org/diyabet-hakkinda-hersey.asp?lang=TR&id=50
Prof. Dr. Şekip Altunkan – Şeker Hastalığı (Diyabet) Testi Nasıl Yapılır?: https://www.sekipaltunkan.com/diyabet/seker-hastaligi-diyabet-testi-nasil-yapilir
Memorial Sağlık Grubu: https://www.memorial.com.tr/saglik-rehberi/seker-hastaligi-belirtileri-ve-tedavisi
Memorial Sağlık Rehberi: https://www.memorial.com.tr/saglik-rehberi/seker-hastaligina-ne-iyi-gelir
İnvitro Laboratuvarı – Diyabet Tarama Paneli ve Laboratuvar Testleri https://www.invitro.com.tr/hastalik-tarama-paneli/diyabet-paneli




Yorumlar